Kamu Yönetiminde “Kanunsuz Emir” Kavramı: Hukuki Sorumluluk ve Siyasal Etkileri
Modern hukuk devletlerinin en temel ilkelerinden biri hukukun üstünlüğüdür. Bu ilke, yalnızca vatandaşlar için değil, kamu görevlileri için de bağlayıcıdır. Bu bağlamda Türk kamu yönetiminde sıkça tartışılan ve hayati öneme sahip kavramlardan biri de kanunsuz emirdir.
Kanunsuz Emir Nedir?
Kanunsuz emir; hukuka ve yasal düzenlemelere açıkça aykırı olan, bir üst makamın astına verdiği yazılı ya da sözlü emirdir. Türk hukuk sisteminde bu kavram, hem idare hukuku hem de ceza hukuku açısından düzenlenmiş ve sınırları çizilmiştir.
Yasal Dayanaklar
Türkiye Cumhuriyeti Anayasası’nın 137. maddesinde şu ifadelere yer verilir:
“Kamu hizmetlerinde çalışanlar, üstlerinden aldıkları emirleri yerine getirmekle yükümlüdürler. Ancak, emrin yerine getirilmesi suç oluşturuyorsa, bu emir yazılı olarak verilmedikçe yerine getirilmez. Yazılı emirle suç işlenirse, emri veren sorumlu olur. Konusu suç olan emir, hiçbir suretle yerine getirilmez.”
Aynı zamanda 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun 24. ve 25. maddelerinde de bu ilkeye ilişkin düzenlemeler yer alır.
Kanunsuz Emrin Önemi
Bu kavram, yalnızca hukuk disiplini açısından değil, siyaset bilimi ve kamu yönetimi etiği açısından da büyük öneme sahiptir. Çünkü:
- Devletin meşruiyeti, kamu görevlilerinin hukuk dışına çıkmadan görev yapmasına bağlıdır.
- Bürokratik sadakat ile anayasal sadakat arasında denge kurulmasını sağlar.
- Emir-komuta zincirinde mutlak itaati değil, sorumlu ve bilinçli görevi öne çıkarır.
- Kamu görevlilerini, kişisel sorumluluk ilkesine göre değerlendirir.
Bu bağlamda, kanunsuz emirlere uymamak, sadece bir hak değil, aynı zamanda anayasal bir sorumluluktur.
Yaptırımlar
Kanunsuz emri uygulayan kamu görevlisi:
- İdari olarak disiplin cezası alabilir.
- Ceza hukuku açısından yargılanabilir.
- Tazminat davasıyla karşı karşıya kalabilir (eğer emrin uygulanması sonucu kişilere zarar verilmişse).
- Kamu görevinden ihraç, görevden uzaklaştırma veya ceza davası sonucunda mahkûmiyet gibi sonuçlarla karşılaşabilir.
Emri veren ise, emrin suç teşkil ettiği açık olmasına rağmen ısrarla yazılı emir verirse, tüm sorumluluk kendisine aittir. Astın sorumluluğu ortadan kalkar.
Türk Tarihinde Kanunsuz Emirle İlgili Dikkat Çeken Örnekler
Aşağıda, Türkiye’de geçmişte yaşanmış ve kamu yönetimi alanında kanunsuz emir kavramıyla ilişkilendirilen bazı önemli olayları listeledim:
| Olay | Tarih | Açıklama |
|---|---|---|
| Sivas Katliamı | 2 Temmuz 1993 | Olay sırasında güvenlik güçlerinin yetersiz müdahalesi ve valilik makamının çelişkili tutumları, “emir var, bekleyin” söylemleriyle kamu görevlilerinin pasif kalmaları eleştirildi. O dönemde bazı görevlilerin kanunsuz şekilde hareketsiz kalmaları tartışıldı. |
| Şırnak Cizre Sokağa Çıkma Yasakları | 2015-2016 | Güvenlik güçlerinin sivillere yönelik sert müdahalesi ve bazı uygulamalar Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi’ne taşındı. Özellikle “vur” emrinin sınırları çok tartışıldı. İnsan hakları ihlalleri açısından değerlendirildi. |
| 15 Temmuz Darbe Girişimi | 15 Temmuz 2016 | Darbe gecesi birçok kamu görevlisine verilen “uçuş yap”, “vur”, “halkı sustur” gibi emirler, sonradan yargılamalara konu oldu. Bu olay, kanunsuz emrin en uç örneklerinden biri olarak değerlendirilmektedir. |
| Gezi Parkı Müdahalesi | Haziran 2013 | Emniyet güçlerine verilen sert müdahale emirleri sonrasında birçok kamu görevlisi, “bize emir verildi” gerekçesiyle savunma yaptı. Ancak orantısız güç kullanımı davalara konu oldu. |
| Cumhuriyet Gazetesi Operasyonu | Ekim 2016 | Gözaltı kararlarının hukukiliği ve “emirle işlem yapılması” tartışmaları yaşandı. Emniyet mensupları hakkında açılan bazı davalarda “kanunsuz emir” gerekçesiyle savunmalar yapıldı. |
Neden Önemlidir?
- Demokratik devlet ilkesinin temel dayanaklarından biridir.
- Yasaların üstünde kişi veya makam olamayacağını ortaya koyar.
- Kamu görevlilerinin iradesini ve mesleki etiğini korur.
- Devletin, vatandaşın hak ve özgürlüklerini keyfî uygulamalardan korumasını sağlar.
- Bürokratik yapının yasal zeminde kalmasını garanti eder.
Sonuç
Kanunsuz emir kavramı, yalnızca bir hukuki düzenleme değil, kamu yönetimi etiğinin ve siyasal meşruiyetin de dayanak noktalarından biridir. Bir kamu görevlisinin sadakati önce anayasa ve yasayadır, sonra amirine. Bu nedenle, Türkiye’de kanunsuz emirle ilgili farkındalık oluşturulması, demokratik yönetimin güçlenmesi açısından hayati öneme sahiptir.
Kavram Açıklamaları
- Kanunsuz emir: Hukuka açıkça aykırı olan ve emredilen kişi tarafından uygulanmaması gereken kamu emri.
- Yasaların üstünlüğü: Yürütmenin ve idarenin yasal sınırlar içinde hareket etmesi gerektiğini belirten ilke.
- Kamu görevlisi sorumluluğu: Devlet memurlarının ve bürokratların yasa dışı eylem ve işlemlerinden bireysel olarak sorumlu tutulması ilkesi.
