Ozymandias: Zamana Direnemeyen İktidarın Anıtı

İngiliz edebiyatının en çarpıcı şiirlerinden biri olan “Ozymandias”, yalnızca güçlü bir anlatı değil; aynı zamanda iktidarın, görkemin ve insan kibrinin zaman karşısındaki çaresizliğini betimleyen simgesel bir eserdir. Bu yazımda, şiirin tam metnini paylaşıp ardındaki anlam katmanlarını irdeleyecek, yazarını ve yazıldığı dönemi tanıtacak ve edebiyatta, sinemada ve dizilerdeki etkilerine de değineceğim.

Ozymandias Şiirinin Tam Metni

Ozymandias

I met a traveller from an antique land
Who said: Two vast and trunkless legs of stone
Stand in the desert… near them, on the sand,
Half sunk a shattered visage lies, whose frown,
And wrinkled lip, and sneer of cold command,
Tell that its sculptor well those passions read
Which yet survive, stamped on these lifeless things,
The hand that mocked them and the heart that fed.

And on the pedestal these words appear:
“My name is Ozymandias, king of kings;
Look on my Works, ye Mighty, and despair!”
Nothing beside remains. Round the decay
Of that colossal Wreck, boundless and bare
The lone and level sands stretch far away. Percy Bysshe Shelley (1818)

Bu çeviriyi, şiirin özündeki ironi, gösterişin geçiciliği ve zamana meydan okumanın nafileliği temalarını anlam bozulmadan Türkçeye aktarmaya çalıştım. Şiirdeki duygu yoğunluğu ve imgeler bire bir çevirmeye çalışırken, şiirin mesajını da bütünlüklü şekilde korumaya çalıştım.

Antik bir diyardan bir seyyahla karşılaştım, dedi ki:
İki devasa, gövdesiz taş bacak dikiliyor çölde…
Yanında, kumlara gömülmüş bir yüz yatıyor, paramparça;
Kaş çatık, dudak kıvrık, buyurgan bir ifade
Ki heykeltıraş bu tutkuları çok iyi anlamış;
Onlar hâlâ yaşıyor bu cansız taşın üstünde,
Alay eden eli ve besleyen kalbiyle birlikte.

Kaidesinde şu sözler yazılıydı:
“Ben Ozymandias’ım, kralların kralı:
Ey kudretliler, bakın eserlerime ve umutsuzluğa kapılın!”
Başka hiçbir şey kalmamış. Bu dev harabenin çevresinde,
Sınırsız ve çıplak uzanıyor yalnız ve düz kumlar. Percy Bysshe Shelley (1818)

Şiirin Yazarı ve Yazıldığı Dönem

Percy Bysshe Shelley, 1792-1822 yılları arasında yaşamış bir İngiliz romantik şairdir. Shelley, bireysel özgürlük, doğa sevgisi, siyasal eleştiriler ve hümanist temalarıyla tanınır. “Ozymandias” şiirini 1817 yılında yazmış, ilk kez 11 Ocak 1818’de The Examiner adlı gazetede yayımlamıştır.

Shelley bu şiiri yazarken, antik Mısır firavunu II. Ramses’in (Ramesses II) Britanya’ya getirilen heykelinden ve onun çevresindeki tartışmalardan esinlenmiştir. O dönemlerde British Museum’a taşınan antik kalıntılar, Batı dünyasında geçmiş medeniyetlere dair büyük bir merak uyandırıyordu.

Şiirde Anlatılan Temalar ve Mesaj

“Ozymandias”, ilk bakışta bir yolcunun gözlemi gibi başlasa da aslında insan uygarlığının geçiciliğini derin bir şekilde işler. Bir zamanlar dünyaya hükmetmiş, gücüne ve kudretine sonsuz güvenmiş bir kralın anıtı artık çöl ortasında yıkık dökük bir halde durmaktadır. Bu heykel, artık bir uyarı niteliği taşır: Her ne kadar büyük olursa olsun, iktidar ve zenginlik zamanla yok olur.

Şiirin ana temaları şunlardır:

• Kibir ve Güç Zehirlenmesi: “Look on my Works, ye Mighty, and despair!” dizesi, kralın böbürlenmesini yansıtır. Ancak ironik bir biçimde bu sözün yer aldığı anıttan geriye neredeyse hiçbir şey kalmamıştır.
• Zamanın Yenilmezliği: Her ne kadar güçlü ve etkileyici olursa olsun, tüm uygarlıklar ve liderler zamanla unutulmaya mahkûmdur.
• Sanatın Kalıcılığı ve Yansıttığı Gerçek: Heykelin yüz ifadesi, heykeltıraşın kralın kibirli doğasını başarıyla yansıtmasını gösterir. Kral yok olmuştur, ama onun kişiliği sanat aracılığıyla hala “hayattadır”.

Edebiyatta ve Popüler Kültürde Ozymandias

“Ozymandias”, edebiyat, sinema ve dizi dünyasında çok sayıda gönderme ve alıntıyla yaşatılmıştır. İşte bazı çarpıcı örnekler:

📖 Edebiyatta

• Horace Smith’in Ozymandias Şiiri: Shelley ile aynı dönemde arkadaşı Horace Smith de benzer temaları işleyen başka bir Ozymandias şiiri yazmıştır.
• Jorge Luis Borges, “The Immortal” adlı öyküsünde Shelley’nin Ozymandias şiirine felsefi bir gönderme yapar.
• T. S. Eliot ve Wallace Stevens gibi modernist şairlerin eserlerinde de benzer biçimde insanın geçiciliğine dair izler bulmak mümkündür.

🎬 Sinema

• Watchmen (2009): Zack Snyder’ın yönettiği filmde, “Ozymandias” adını taşıyan bir karakter yer alır. Bu karakter, zeka, kibir ve dünyayı “kurtarma” arzusuyla şiirdeki Ozymandias figürüne modern bir karşılık sunar.
• Prometheus (2012): Ridley Scott’un bu bilimkurgu filminde, insanın Tanrı rolüne soyunmasının sonuçları, Ozymandias temasıyla paralellik taşır.

📺 Dizilerde

• Breaking Bad – “Ozymandias” (Sezon 5, Bölüm 14): Bu bölüm, dizinin en dramatik ve çöküşle dolu bölümlerinden biridir. Walter White’ın imparatorluğunun çöktüğü bu bölümün başında, Bryan Cranston’un sesinden Shelley’nin şiiri okunur. Bu bölüm, karakterin görkemli yükselişi ve kaçınılmaz çöküşünü şiirle bütünleştirir.
• Doctor Who dizisinde, geçmiş ve gelecek arasındaki zaman kırılmalarında, terk edilmiş uygarlıklar gösterilirken şiire gönderme yapılır.

🎮 Video Oyunlarında

• Sid Meier’s Civilization VI: Oyunda teknoloji veya kültür başarılarında “Ozymandias” şiirinden alıntı yapılır. Bu, özellikle uygarlıkların çöküş sürecine dikkat çekmek için eklenmiştir.

Edebiyat ve Sinemada Ozymandias Anlatısı başlığı ile Simulatteyoutube kanalının videosunu aşağıda izlemenize sunuyorum.

Sonuç: Zaman Her Şeyin Üzerindedir

“Ozymandias” şiiri, yalnızca bir antik heykelin kalıntılarından değil; insanlığın en kadim yanılsamasından, yani sonsuz güç arzusundan bahseder. Shelley, sadece bir şiir yazmamış, aynı zamanda bir uyarı bırakmıştır: Ne kadar büyük olursanız olun, zamanın önünde hepimiz eşitiz.

Bu şiir bana hep şunu düşündürmüştür: En kalıcı yapılar, beton değil anlamdır. Bir kralın heykeli yıkılır, ama onu eleştiren bir şairin dizesi yüzyıllar boyunca okunur.

Önemli Kavramlar

• İroni: Beklenen anlamın tam tersinin ifade edilmesi. Ozymandias’ın böbürlenmesiyle, geriye hiçbir şeyin kalmamış olması arasındaki tezat, şiirdeki en güçlü ironi örneğidir.
• Kibir (Hubris): Özellikle tragedya ve klasik edebiyatta, tanrılara karşı bile meydan okuyacak düzeydeki gurur ve kendini beğenmişlik. Bu şiirde Ozymandias’ın kişiliğinde görülür.
• Vanitas: Barok sanatta sıkça rastlanan, dünyevi zenginliğin ve gücün geçiciliğini vurgulayan tema. Ozymandias da bu gelenekle örtüşür.