Bir Diktatörün Sonu: Adnan Menderes
1950’de iktidara gelen Adnan Menderes, Demokrat Parti’nin lideri olarak Türkiye’de çok partili hayatın ilk güçlü sivil hükümetini kurdu; ancak iktidarının ilerleyen yıllarında siyasi kutuplaşma belirgin şekilde arttı. Muhalefete yönelik baskılar, basın üzerindeki ağır denetim, Tahkikat Komisyonu’nun kurulması ve eleştirel seslerin sistematik biçimde susturulması, toplumda keskin bir ayrışmaya yol açtı. Menderes döneminde iktidar yanlısı-muhalif ayrımı derinleşti; hükümeti eleştirenler çoğu zaman “vatan haini” söylemiyle dışlanırken, devlet imkânlarının iktidara yakın gruplara daha kolay dağıtıldığı yönünde yaygın toplumsal tartışmalar yaşandı.
Seçimler konusunda da dönemin tarihçileri özellikle 1957 genel seçimlerinde Demokrat Parti’nin devlet gücünü kullanarak propaganda süreçlerini tekelleştirdiğini, muhalefetin mitinglerinin engellendiğini ve radyonun neredeyse tamamen hükümetin kontrolüne geçmesini ciddi bir siyasal eşitsizlik olarak değerlendirir (Zürcher, 2004; Ahmad, 1993). Sandık güvenliği ve sayım süreçleriyle ilgili “hile” iddiaları dönemin muhalefeti tarafından sıkça dile getirilmiş olsa da, bunların kesin biçimde kanıtlanmış bir yargı bulgusu olmadığını not etmek gerekir. Bununla birlikte tarih literatürü, 1950’lerin sonuna doğru Demokrat Parti’nin demokratik kurumlar üzerindeki baskısını artırdığını ve seçim rekabetinin adil koşullardan uzaklaştığını açık biçimde belirtir.
1960 darbesiyle görevden uzaklaştırılan Menderes, Yassıada’da yargılandı ve 1961’de idam edildi. Ölümü, Türkiye’de hem darbenin yarattığı travmayı hem de kutuplaşmanın uzun yıllara yayılan etkilerini derinleştirdi. Bugün hâlâ Menderes dönemi, demokratikleşme çabalarıyla otoriter eğilimlerin aynı anda yaşandığı çelişkili bir dönem olarak anılıyor.
Hukuki Açıklama ve Not
Adnan Menderes hakkında ifade edilen hususlar, kişisel yorum niteliği taşımamakta olup Yüksek Adalet Divanı’nın kesinleşmiş mahkeme kararına dayanmaktadır. 27 Mayıs 1960 darbesinin ardından 1924 Anayasası’na dayanılarak kurulan bu olağanüstü mahkeme, Menderes ve diğer Demokrat Parti yöneticilerini Türk Ceza Kanunu’nun 146. maddesi kapsamında değerlendirilen “Anayasayı cebren ve şiddet kullanarak ihlal etmek” suçlaması başta olmak üzere birçok iddia üzerinden yargılamıştır.
Mahkemenin ana hükmü, Adnan Menderes’in Anayasayı zorla ve cebren ihlal etme suçunu işlediği yönünde olmuştur. Bu nedenle burada aktarılan bilgiler; hukuki sürecin sonucuna, resmi kararlara ve tarihsel kayıtlara gösterilen saygı çerçevesinde paylaşılmaktadır. Yukarda yer alan değerlendirmeler, kesinleşmiş yargı kararlarının kamuya açık hükümleri dışında bir iddiaya veya spekülatif yoruma dayanmamaktadır.
