Doğaya baktığımızda gökyüzü ve okyanus gibi büyük alanların maviliği hemen göze çarpar. Ancak bu yanıltıcı olabilir çünkü biyolojik dünyada, yani hayvanlar ve bitkiler arasında gerçek mavi pigmentler son derece nadirdir. Birçok türde gördüğümüz “mavi” renk aslında pigmentten değil, fiziksel ışık kırılımı ve yapısal renklenme denen bir optik hileden kaynaklanır.
Mavi Kuşlar ve Kelebekler Gerçekte Neden Mavi Değil?
Kuşlar arasında en çok bilinen örneklerden biri olan Mavi alakarga (Cyanocitta cristata) ya da mavi tavus kuşu, gerçek anlamda mavi pigmentlere sahip değildir. Bu canlıların tüyleri aslında yapısal olarak öyle biçimlenmiştir ki ışığın yalnızca mavi dalga boyunu yansıtırlar. Yani tüyün içinde melanin gibi koyu pigmentler bulunur, fakat üstteki mikro yapı bu pigmenti maskeler ve yansıyan ışık mavi görünür (Prum, 2006).
Benzer şekilde, kelebeklerde de durum aynıdır. Morpho cinsine ait kelebekler büyüleyici bir maviye sahiptir ama bu renk pigmentten değil, kanat pullarındaki özel nano yapılar sayesinde oluşur. Bu yapılarda ışık girişim yaparak yalnızca mavi dalga boyunu yansıtır (Vukusic & Sambles, 2003).
Bitkilerde Mavi Renk Neden Bu Kadar Az?
Bitkilerde mavi renge sahip çiçekler olsa da (örneğin mavi ortanca ya da çarkıfelek), bu renkler genellikle antrasiyanin adı verilen bir grup pigmentin pH düzeyi, iyon konsantrasyonu ve hücre içi yapılar ile etkileşimi sonucunda geçici olarak oluşur. Antrasiyanin pigmentleri aslında kırmızı-mor tonlardadır; sadece belirli kimyasal koşullarda mavi görünebilirler (Tanaka et al., 2008).
Bu yüzden doğada gerçekten saf mavi pigment üreten bitkiler neredeyse yoktur. Mavi gül elde etme çabalarının genetik mühendislik yoluyla bu kadar zor olması da bundandır (Noda et al., 2004).
Peki Neden Bu Kadar Az?
Biyolojik olarak mavi pigment üretimi zor ve enerji açısından maliyetlidir. Doğada daha kolay üretilebilen kırmızı, sarı ve kahverengi pigmentler tercih edilmiştir. Ayrıca mavi pigmentlerin kararlılığı düşüktür; ışık ve oksijenle temas ettiklerinde hızla bozunurlar. Bu yüzden doğa yapısal renklenmeyi tercih eder: enerji açısından daha ucuzdur ve daha kalıcıdır.
Mineraller ve Diğer Yapılar
Doğada mavi renk daha çok lapis lazuli ya da azurit gibi bazı minerallerde bulunur. Ancak bunlar da canlı organizmaların ürünü değil, inorganik jeolojik oluşumlardır.
Sonuç: Doğada Mavi, Göz Aldatan Bir Optik İllüzyondur
Hayvanlar ve bitkilerde gördüğümüz mavi, genellikle ışığın yapısal manipülasyonuyla elde edilen, gerçek pigment içermeyen bir yansıma oyunudur. Mavi renk doğada vardır ama düşündüğümüz şekilde değil. Bu da maviye olan hayranlığımızı, onun nadirliğinden kaynaklanan özel konumunu daha da anlamlı hale getiriyor.
Kaynakça:
- Prum, R. O. (2006). Anatomy, physics, and evolution of structural colors. In Bird Coloration, Volume 1: Mechanisms and Measurements (pp. 295-353). Harvard University Press.
- Vukusic, P., & Sambles, J. R. (2003). Photonic structures in biology. Nature, 424(6950), 852–855. https://doi.org/10.1038/nature01941
- Tanaka, Y., Sasaki, N., & Ohmiya, A. (2008). Biosynthesis of plant pigments: anthocyanins, betalains and carotenoids. The Plant Journal, 54(4), 733–749. https://doi.org/10.1111/j.1365-313X.2008.03447.x
- Noda, N., et al. (2004). Genetic engineering of novel blue-hued flowers. Current Opinion in Biotechnology, 15(2), 155–161. https://doi.org/10.1016/j.copbio.2004.03.003
