Elinde Çekiç Olan Her Şeyi Çivi Gibi Görür: Bilişsel Daralma ve Alet Saplantısı
Bazı sözler vardır ki, tek bir cümlede insan zihninin çalışma biçimini tüm yalınlığıyla ortaya koyar. “Elinde çekiç olan her şeyi çivi gibi görür” (İngilizcesiyle: If all you have is a hammer, everything looks like a nail) de bu türden bir sözdür. Bu ifade, bireylerin sahip oldukları bilgi, araç veya becerilere fazlaca odaklandığında dünyayı dar bir perspektiften görmeye meyilli olduklarını anlatır. Peki bu söz kime aittir, hangi psikolojik eğilimi yansıtır ve bilimsel literatürde nasıl yer bulmuştur?
Kim Söyledi?
Bu söz genellikle Amerikalı psikolog Abraham Maslow‘a atfedilir. Maslow, 1966 yılında yayımlanan The Psychology of Science: A Reconnaissance adlı kitabında bu ifadeye yer verir:
“I suppose it is tempting, if the only tool you have is a hammer, to treat everything as if it were a nail.”
(The Psychology of Science, Maslow, 1966)
Ancak belirtmek gerekir ki bu ifade, Maslow’dan önce de benzer şekillerde kullanılmıştır. 1960’lardan önce başka bağlamlarda da yer alır ama onu bilimsel literatüre kazandıran kişi Maslow olmuştur.
Kavramın Anlamı Nedir?
Bu söz, insanın sahip olduğu araç, bilgi ya da bakış açısıyla sınırlı düşünme eğilimini ifade eder. Bu durum psikolojide ve bilim felsefesinde çeşitli kavramlarla açıklanır:
1. Alet Saplantısı (Law of the Instrument / Maslow’s Hammer):
Bu terim, bireyin sahip olduğu belirli bir çözüm aracını her probleme uydurmaya çalışması anlamına gelir. Maslow’un çekici burada “alet”, çiviyi ise “problem” olarak metaforlaştırması dikkat çekicidir.
2. Bilişsel Daralma (Cognitive Narrowing):
Kişinin zihinsel esnekliğini kaybedip yalnızca alışkın olduğu yöntemlerle düşünmeye devam etmesi durumu. Farklı olasılıkları göz ardı etmesine neden olur.
3. Bilişsel Önyargı (Cognitive Bias):
İnsanların düşünme biçimini etkileyen sistematik sapmalardan biridir. Bu söz özellikle “onaylama yanlılığı” (confirmation bias) gibi önyargılarla ilişkilendirilebilir.
4. Heuristikler ve Zihinsel Kestirmeler:
Bu düşünce şekli, insanların sınırlı bilgiyle hızlı kararlar almasını sağlayan zihinsel kestirmeleri (heuristics) hatırlatır. Bazen faydalı, bazen de hatalı sonuçlara yol açabilir.
Hangi Eserde Geçiyor?
Maslow’un bu ifadeyi kullandığı eser:
- Maslow, A. H. (1966). The Psychology of Science: A Reconnaissance. Harper & Row.
Bu kitapta Maslow, sadece bilimsel yöntemlerin değil, insanın tüm düşünme biçimlerinin de araçlara bağımlı hale gelebileceğini savunur. Bu durumun bilimsel yaratıcılığı ve çok yönlü düşünceyi nasıl sınırladığı üzerine durur.
Günümüzdeki Yansımaları ve Örnekler
Bu söz, sadece psikolojide değil, mühendislik, tıp, eğitim gibi birçok disiplinde geçerliliğini korur. Örneğin:
- Bir cerrahın her sağlık sorununa ameliyatla çözüm araması,
- Bir öğretmenin tüm öğrencileri ezbere dayalı yöntemlerle eğitmeye çalışması,
- Bir yazılımcının her yazılım problemini kendi bildiği tek bir kodlama diliyle çözmeye çalışması.
Bu örnekler, sahip olunan araçların, kişinin algı ve çözüm yaklaşımını nasıl şekillendirdiğini gösterir.
Sonuç: Çekiç Saplantısından Kurtulmak
Maslow’un bu sözü bize önemli bir uyarı yapar: sahip olduğumuz bilgi ve becerilere fazlaca güvenmek, bizi farklı ve daha uygun çözümlerden alıkoyabilir. Geniş bir bakış açısı, eleştirel düşünce ve zihinsel esneklik, bireyin hem kişisel hem de mesleki gelişimi için hayati öneme sahiptir.
