Slapstick Komedi: Kökeni, Özellikleri ve Sinemadaki Yeri

Slapstick komedi, sinema tarihinin en eski ve evrensel mizah biçimlerinden biridir. Genellikle abartılı fiziksel hareketlere, kazalara ve sakarlıklara dayanan bu güldürü türü, izleyiciyi güldürmek için diyalogdan çok görsel gaga ve durum komedisini kullanır britannica .com. Kökenleri Rönesans dönemi İtalya’sındaki commedia dell’arte geleneğine kadar uzanan slapstick, sessiz sinema döneminden modern animasyon filmlerine kadar etkisini sürdürmüştür bagimsizsinema .com. Aşağıda, slapstick komedinin tanımı, temel özellikleri, tarihsel gelişimi, sinemadaki önemli örnekleri ve günümüzdeki etkileri ele alınmaktadır.

Slapstick komedinin tanımı

Slapstick komedi, sanatçıların abartılı ve çoğunlukla mantıksız fiziksel hareketlerle güldürü oluşturduğu bir mizah türüdür tr.wikipedia.org bagimsizsinema .com. Bu tür komedide kaba fiziksel şiddet bile komik bir unsur olarak sunulur; örneğin karakterler düşer, çarpar veya vurulur ancak gerçek bir zarar görmezler. Slapstick terimi, 16. yüzyılda İtalyan commedia dell’arte oyunlarında kullanılan “şakşak” (İngilizce slapstick) adlı aletinden gelir tr.wikipedia.org. İki parçalı bu tahta değnek, bir oyuncuya vurulduğunda can yakmadan yüksek bir şaklama sesi çıkarmaktaydı. Sahnedeki bu gürültülü oyun, daha sonra sinemadaki slapstick geleneğine ismini vermiştir. Özellikle 1910’lar ve 1920’lerde sessiz sinema döneminde yaygınlaşan slapstick, ABD’de iki Dünya Savaşı arasında çekilen birçok popüler komedi filminde temel mizah unsuru olarak kullanılmıştır tr.wikipedia.org.

Temel özellikleri

Slapstick komedinin belirleyici özelliği, fiziksel mizahın ve görsel şakaların ön planda olmasıdır. Bu filmler genellikle belirli bir kalıba dayalı doğaçlama skeçlerden oluşur; doruk noktalarında sıkça bir pasta fırlatma savaşı veya kalabalık bir kovalamaca sahnesi görülür tr.wikipedia.org. Espriler düşme, çarpma, tokat atma gibi fiziksel aksiyonlar ile etrafa verilen zarar üzerine kuruludur tr.wikipedia.org. Diyalog ve derin karakter gelişimi geri planda kalır, onun yerine abartılı hareketler ve anlık görsel şakalar ön plana çıkar en.wikipedia.org. Örneğin, klasik slapstick sahnelerinde muz kabuğuna basıp düşen bir karakter, omuzda taşınan uzun bir merdivenle istemeden etrafındakilere çarpan sakar bir tip ya da yanlış kişiye isabet eden bir yumruk gibi durumlar vazgeçilmezdir tr.wikipedia.org. Bu tür sahnelerde şiddet unsuru çizgi roman gibidir ve abartılıdır; kimse kalıcı olarak zarar görmez, böylece seyirci gönül rahatlığıyla gülebilir en.wikipedia.org. Ayrıca slapstick, mükemmel zamanlamaya dayanır: komedyenler akrobatik hareketler, dublör numaraları ve sihirbazlık benzeri illüzyonlarla fiziksel becerilerini sergileyerek kahkaha efekti yaratırlar britannica .com.

Slapstick komedinin tarihsel gelişimi

Charlie Chaplin, sessiz sinema döneminin en ünlü slapstick ustalarından biri olarak kabul edilir bagimsizsinema .com.Slapstick’in kökleri sahne sanatlarına uzansa da sinemadaki altın çağını sessiz film döneminde yaşamıştır. 1910’lu ve 1920’li yıllarda yapımcı Mack Sennett, slapstick türünün sinemadaki öncüsü olarak yüzlerce kısa komedi filmi üretmiş ve bu filmlerde hızlandırılmış çekim, geriye sarma gibi tekniklerle fiziksel mizahın etkisini artırmıştır tr.wikipedia.org. Bu dönemde Charlie Chaplin, Buster Keaton ve Harold Lloyd gibi ustalar, yarattıkları unutulmaz karakterlerle slapstick komediyi zirveye taşımışlardır tr.wikipedia.org. Örneğin Chaplin’in şapkalı “Serseri” tiplemesi, Keaton’ın ifadesiz yüzlü cesur karakteri ve Lloyd’un gözlüklü sakar delikanlı figürü hem izleyiciyi güldürmüş hem de dönemin toplumsal konularına göndermeler yapmıştır en.wikipedia.org. Slapstick’in klasikleşmiş pek çok rutini bu filmlerde doğmuştur: suratına kremalı pasta yeme sahnesi, kontrolden çıkan araba kovalamacaları ve kalabalıkların karıştığı kargaşa anları, kamera hızının yaratıcı kullanımıyla seyirciyi kahkahaya boğmuştur britannica .com.

Sessiz film döneminin sonuna doğru sesli sinemanın yükselişi, bazı slapstick ustalarının kariyerini zorladı. Buster Keaton gibi isimler büyük stüdyolarla çalışmaya başlayınca filmlerinde doğaçlama ve özgünlük azaldı; katı stüdyo formüllerinin tekrarlanmasıyla işlerin tekdüzeleştiği görüldü tr.wikipedia.org. Bununla birlikte slapstick anlayışı, 1930’lar ve 1940’larda da farklı biçimlerde devam etti. Laurel & Hardy ikilisi (Stan Laurel ve Oliver Hardy), sesli dönemde birbirine zıt mizaçlı iki arkadaş karakteriyle birçok filmde slapstick komedinin yıldızları oldular; filmlerinde sakar Laurel’ın yarattığı kazalarla Hardy’nin hırçın tepkileri, türün temelini oluşturan “sakarlık kazaları” temasını sürdürdü bagimsizsinema.com. Benzer şekilde Marx Kardeşler, 1930’larda slapstick öğelerini söz oyunları ve sürreal mizahla birleştirerek hem sahnede hem perdede büyük etki yarattılar bagimsizsinema .com bagimsizsinema.com. The Three Stooges ekibi ise 1920’lerden 1960’lara dek çektikleri kısa filmler ve televizyon skeçleriyle birbirlerine şiddet uyguladıkları kaba güldürü tarzını geniş kitlelere sevdirdi bagimsizsinema .com.

II. Dünya Savaşı sonrasındaki dönemde slapstick, farklı coğrafyalarda yeniden canlanma gösterdi. Fransa’da yönetmen Jacques Tati, Mr. Hulot’s Holiday (Bay Hulot’nun Tatili, 1953) ve Mon Oncle (Amcam, 1958) gibi filmlerinde diyalogdan çok görsel esprilere dayanan incelikli bir slapstick tarzı geliştirdi. Hollywood’da ise 1960’larda çekilen büyük bütçeli toplu komediler – örneğin It’s a Mad, Mad, Mad, Mad World (Çılgın Dünya, 1963) ve The Great Race (Büyük Yarış, 1965) – slapstick geleneğini geniş oyuncu kadrolu, bol aksiyonlu bir eğlence olarak yeniden canlandırdı en.wikipedia.org. Bu filmlerde sessiz dönemin efsanesi Buster Keaton da küçük rollerde yer alarak “Büyük Taş Surat” lakabıyla anıldığı slapstick mirasına selam çaktı en.wikipedia.org. 1950’ler ve 60’larda komedyen Jerry Lewis, çektiği The Bellboy(Bellboy, 1960) ve The Nutty Professor (Huysuz Profesör, 1963) gibi filmlerde düşme-kalkma üzerine kurulu fiziksel komediyle seyirciyi güldürerek slapstick geleneğini ayakta tuttu. Slapstick türü, 1970’lere gelindiğinde Mel Brooks gibi yönetmenlerin parodi ve absürt filmlerin de de yaşatıldı; Brooks’un Blazing Saddles (Şahane Eğlence, 1974) ve özellikle tamamen sessiz film olarak çektiği Silent Movie (Sessiz Film, 1976) yapıtları, eski slapstick anlayışına bir saygı duruşuydu bagimsizsinema .com.

Slapstick türünün sinemadaki önemli örnekleri

Slapstick komedinin tarihine damga vurmuş birçok film bulunmaktadır. Klasik sessiz dönemden öne çıkan bazı örnekler şunlardır:

Safety Last! (Yüksek Gerilim, 1923): Harold Lloyd’un başrolde olduğu bu sessiz komedi, yüksek bir gökdelenin dış cephesindeki saat kadranına asılı kalan kahramanıyla sinema tarihinin en ikonik sahnelerinden birine sahiptir mubi.com. Tehlikeli saat kulesi tırmanışı, filmde mizah ile gerilimi harmanlayarak slapstick alanında adeta bir ustalık dersi sunar mubi.com.

Steamboat Bill, Jr. (Küçük Kaptan, 1928): Buster Keaton’ın oynadığı bu film, ünlü “üzerine duvar düşen adam” sekansıyla tanınır. Fırtınada yerle bir olan bir evin cephesinin Keaton’ın üzerine devrildiği sahne, slapstickkomedinin tarihi anlarından biri olarak anılır bagimsizsinema .com. Keaton’ın tehlikeli dublörlüğü ve soğukkanlı ifadesi, bu sahneyi hem ürkütücü hem de komik hale getirmiştir.

City Lights (Şehir Işıkları, 1931): Charlie Chaplin’in yazıp yönettiği ve başrolünde oynadığı bu sessiz film, duygusal hikâyesinin yanında bol miktarda fiziksel komedi unsuru barındırır. Chaplin’in boks maçındaki sakar dansı ve sokakta sersemlik geçirdiği anlar, filmin unutulmaz slapstick anlarındandır ve sanatçının komedi dehasının farklı tonlarını yansıtır rogerebert .com bagimsizsinema .com.
Modern Times (Modern Zamanlar, 1936): Chaplin’in sesli sinema çağının eşiğinde çektiği bu film, sanayileşme eleştirisini slapstick güldürüyle birleştirir. Fabrikadaki montaj bandı sahnesinde Chaplin’in dişliler arasında sıkışması, otomatik yemek yedirme makinesinin azizliğine uğraması gibi bölümler, teknolojinin insanı “yutmasını” hicveden fiziksel mizah anları yaratır. Modern Times, sessiz dönem slapstick geleneklerini toplumsal taşlama ile harmanladığı için klasikleşmiş bir yapıttır bagimsizsinema .com.

Çağdaş dönemde de slapstick ruhunu taşıyan birçok film yapılmıştır:

The Pink Panther (Pembe Panter, 1963): Peter Sellers’ın Müfettiş Clouseau karakteriyle özdeşleşen bu film serisi, dedektif hikâyesi içinde bol fiziksel sakarlık barındırır. Özellikle ilk film The Pink Panther, Clouseau’nun tuhaf aksanlı konuşması, inanılmaz beceriksizliği ve bitmek bilmeyen kazalarıyla 1960’larda slapstick geleneğini yeniden popülerleştirmiştir bagimsizsinema .com bagimsizsinema.com.
Airplane! (Uçak!, 1980): 1970’lerin felaket filmlerini tiye alan bu parodi filmi, slapstick tarzı fiziksel komediye geniş yer verir. Film, saçma durumlar ve peş peşe gelen görsel şakalar bombardımanıyla “çocuksu” ve absürt mizahı birleştirir; günümüze dek unutulmayan replikleri ve sakarlık dolu sahneleriyle kült bir komedi haline gelmiştir rottentomatoes.com.
Home Alone (Evde Tek Başına, 1990): Aile komedisi klasiği haline gelen bu filmde, küçük bir çocuğun evine giren hırsızlara kurduğu tuzaklar dizisi slapstick şiddetin adeta çizgi film seviyesinde uygulandığı sahneler yaratır. İki hırsızın başına ütü düşmesi, buzlu zeminde kaymaları, saçlarının yanması gibi cezalar tamamen mizahi şiddetolarak sunulur; film boyunca şiddet gerçekçi yaralanma detayları göstermeden komik tutulmuştur bbfc.co.uk.
Kung Fu Hustle (Kung Fu Kargaşası, 2004): Stephen Chow’un yönettiği bu film, Hong Kong dövüş filmleri geleneğini Looney Tunes çizgi filmlerini andıran bir slapstick üslubuyla harmanlamıştır. 2004’te gösterime giren film, abartılı kung fu sahneleriyle fiziksel komediyi bir araya getiren yaratıcı stili sayesinde eleştirmenlerden övgü almıştır en.wikipedia.org. Kung Fu Hustle, çizgi romanvari kötüler, esnek beden hareketleri ve beklenmedik görsel şakalarla modern slapstick’in başarılı bir örneğidir.

Slapstick komedinin günümüzdeki etkisi

Slapstick’in mirası günümüz popüler kültüründe ve sinemasında yaşamaya devam etmektedir. Hollywood komedi filmlerinde halen slapstick tarzı sahnelere rastlanır; 1960’lı yıllarda Pembe Panter serisi ile kısmen Monty Pythonekibinin filmleri bu geleneği sürdürmüş, 1980’ler ve 90’larda ise Zucker-Abrahams-Zucker üçlüsünün (Airplane!, The Naked Gun serisi vb.) absürt parodilerinde slapstick etkisi belirgin şekilde hissedilmiştir tr.wikipedia.org. Günümüzde de Jim Carrey gibi komedyenler, abartılı mimikleri ve fiziksel performanslarıyla klasik slapstick ruhunu modern filmlere taşımaktadır bagimsizsinema.com.

Özellikle animasyon alanında slapstick komedinin etkisi çok güçlüdür. Çizgi filmler, abartılmış fiziksel hasarı gerçek acı vermeden gösterebildikleri için slapstick’in ideal mecrasıdır bagimsizsinema .com. Tarihin en ünlü çizgi film serilerinden Looney Tunes (Bugs Bunny, Daffy Duck, Wile E. Coyote vb.) ve Tom ve Jerry, şiddetin komediye dönüştürüldüğü slapstick geleneğini nesiller boyu sürdürmüşlerdir en.wikipedia.org en.wikipedia.org. Örneğin Wile E. Coyote’nin her defasında uçurumdan aşağı düşüp yassı hale gelmesi veya Tom’un kendi kurduğu tuzaklarla sürekli zarar görmesi, slapstick mantığının çizgi filmdeki klasik örneklerindendir. Modern animasyon filmleri ve dizileri de (Pixar’ın kısa metrajlarından günümüz çocuk yapımlarına kadar) benzer fiziksel komedi unsurlarını sıklıkla kullanmaktadır. Böylece 16. yüzyılın halk tiyatrosundan doğan slapstick geleneği, çağdaş sinema ve animasyonlarda izleyicileri güldürmeye devam etmektedir.

Kaynakça

Encyclopædia Britannica, “Slapstick” – Tanım, tarihçe ve özellikler britannica .com britannica.com.
Vikipedi (Türkçe), “Slapstick” – Slapstick komedinin tanımı, özellikleri ve tarihçesi tr.wikipedia.org tr.wikipedia.org.
Gamze Çakan, “Sinema Terimleri: Slapstick Komedi Nedir?”, Bağımsız Sinema (23 Ekim 2022) – Slapstick komedinin kökeni, temsilcileri ve günümüze etkisi bagimsizsinema .com bagimsizsinema .com.
Rotten Tomatoes, Airplane! (1980) – Eleştirmen görüşü (spoof komedide slapstick ögeleri üzerine) rottentomatoes.com.
British Board of Film Classification (BBFC), Home Alone – İçerik değerlendirmesi (şiddetin slapstick ve mizahi niteliği üzerine) bbfc.co.uk.
MUBI, Safety Last! (1923) – Film tanıtımı (“It’s a masterclass in slapstick and suspense” ifadesi üzerine) mubi.com.
Vikipedi (İngilizce), “Slapstick film” – Slapstick’in sinema tarihindeki yeri ve örnekleri (Jacques Tati, It’s a Mad, Mad, Mad, Mad World vb. hakkında)