Bedri YılmazGerek bilimkurgu filmlerinde gerekse her gün ana haber bültenlerinde karşımıza çıkan bazı kelimeler vardır: Astronot, kozmonot, taykonot... Son dönemlerde popülerleşen psikonot veya onironot gibi kavramları da duyuyor olabilirsiniz. Peki, bu kelimelerin hepsinin sonundaki o gizemli "-not" (-naut) eki nereden geliyor ve neden dünya devletleri uzaya gönderdikleri insanlara farklı isimler vermek için adeta bir dil savaşı yürütüyor?
Bu yazımızda, kelimelerin köklerine inecek, okyanus derinliklerinden insan zihninin kıvrımlarına ve oradan da Soğuk Savaş’ın propaganda koridorlarına uzanan büyüleyici bir yolculuğa çıkacağız.
1. "-not" (-naut) Kelimesinin Kökeni: Yıldızların Denizcileri
Bugün uzayın derinliklerini keşfeden insanları tanımlamak için kullandığımız bu ek, aslında insanlığın en eski keşif aracına, yani denizciliğe dayanmaktadır.
Kelimenin kökeni Antik Yunancaya uzanır:
Naus (ναῦς): Gemi anlamına gelir. (Bugün denizcilik rotasını belirlemek için kullandığımız navigasyon veya havacılık terimi olan aeronavigasyon da buradan türemiştir.)
Nautēs (ναύτης): Denizci, gemici demektir.
Batı dillerine Fransızca üzerinden "-naut", Türkçeye ise "-not" olarak yerleşen bu ek, kelime kelime "Seyyah", "Gezgin" ya da "Denizci" anlamına gelir. Başına eklendiği kelimeyle birleştiğinde, o elementi ya da o alanı mesken edinmiş, orada yolculuk yapan kişiyi tanımlar. Dolayısıyla, kelime anlamı üzerinden bakarsak bir "Astronot" aslında "Yıldız Denizcisi" demektir.
2. Kavramsal Sözlük: Dünyanın ve Ötesinin "Not"ları
Bu ek, zamanla sadece uzayla sınırlı kalmamış, keşfedilmeyi bekleyen farklı fiziksel ve zihinsel evrenler için de kullanılmaya başlanmıştır. İşte literatürdeki en popüler "-not" terimleri ve kısa açıklamaları:
Uzay ve Havacılık Gezginleri
Astronot (Astronaut): Yunanca astron (yıldız) ve nautes kelimelerinin birleşimidir. NASA ve Batı blokunun kullandığı resmi uzay insanı tanımıdır.
Kozmonot (Cosmonaut): Rusça ve Sovyet ekolünün kullandığı terimdir. Yunanca kosmos (evren/düzen) kökünden gelir; "Evren Gezgini" demektir.
Taykonot (Taikonaut): Çin uzay programına katılan kişileri tanımlar. Çince "uzay" anlamına gelen Tàikōngsözcüğünün sonuna Batılı ek getirilerek türetilmiştir.
Spationot (Spationaut): Fransız Uzay Ajansı (CNES) tarafından kullanılan, Latince uzay/boşluk anlamına gelen spatium kelimesinden türetilmiş Fransız ekolü bir terimdir.
Gaganyanut / Vyomanut: Hindistan'ın kendi uzay programı için kullandığı resmi terimlerdir. Sanskritçede gökyüzü anlamına gelen Gagan veya uzay anlamına gelen Vyoma sözcüklerinden türetilmiştir.
Aeronot (Aeronaut): Genellikle sıcak hava balonu veya zeplin gibi hava araçlarıyla seyahat eden ilk dönem havacıları için kullanılan "Hava Gezgini" terimidir.
Bilimsel, Deneysel ve Psikolojik Gezginler
Aquanot (Aquanaut): Deniz seviyesinin altında, sualtı laboratuvarlarında veya derin deniz araştırma gemilerinde uzun süre kalarak araştırma yapan "Deniz Gezginleri"dir.
Stratonot (Stratonaut): Yüksek irtifa balonları veya özel jetlerle atmosferin stratosfer katmanına kadar yükselen araştırmacılara verilen isimdir.
Psikonot (Psychonaut): İnsan zihninin derinliklerini, bilinçaltını, meditasyon veya psikoaktif maddeler yardımıyla keşfetmeye, anlamlandırmaya çalışan kişilere denir; yani "Zihin Gezgini".
Onironot (Oneironaut): Bilimsel ve psikolojik literatürde, rüya gördüğü esnada rüyada olduğunu fark edip rüyasını yönlendirebilen (Lucid Dreaming) "Rüya Gezginleri" için kullanılır.
Siberonot (Cyberonaut): 1990'ların başında internetin ve sanal gerçeklik (VR) teknolojilerinin ilk dönemlerinde, dijital evreni derinlemesine deneyimleyen bilgisayar öncüleri için kullanılmış nostaljik bir kavramdır.
3. Siyasi Tarih ve Dil Savaşı: Neden Her Ülkenin Farklı Bir "Not"u Var?
Dışarıdan bakıldığında bu kelime çeşitliliği masum bir dil tercihi gibi görünebilir; ancak arkasında Soğuk Savaş döneminin en sert siyasi ve ideolojik propaganda savaşları yatmaktadır.
1950'lerin sonunda ABD ve Sovyetler Birliği (SSCB) arasında Uzay Yarışı başladığında, rekabet sadece roket mühendisliğiyle sınırlı kalmadı; bu yarışı dünyaya nasıl "pazarlayacakları" da büyük bir sorundu. Yarışı önde götüren Sovyetler, uzaya gönderecekleri ilk insan için "Kozmonot" terimini seçti. Onlara göre insanlık yıldızlara değil, bir bütün olarak "Kozmos"a (tüm evrene) açılıyordu ve bu kelime Sovyet ideolojisinin evrensel vizyonunu temsil ediyordu.
ABD ise geri kalmamak adına acilen kendi terimini üretti: "Astronot". Amerikalılar, kendi kahramanlarının hedefinin daha spesifik, parlak ve uzak olduğunu vurgulamak için "Yıldız" (Astron) kelimesini seçtiler.
Siyasi Dil Barajı: Soğuk Savaş boyunca iki süper güç birbirinin kelimesini kullanmayı kesinlikle reddetti. Batı medyası Yuri Gagarin'den bahsederken bile ona "Kozmonot" demek yerine zorlama bir şekilde "Sovyet Astronotu" demeyi tercih etti. Aynı şekilde Sovyet basını da Neil Armstrong için "Amerikan Kozmonotu" ifadesini kullandı. Kelimeler, ideolojik sınırların dilsel muhafızları haline gelmişti.
Yıllar sonra sahneye üçüncü büyük güç olarak Çin çıktığında, o da bu egemenlik yarışına dilsel bir imza atmak istedi. Batı dünyası Çinli uzay insanlarına Çince uzay anlamına gelen Taikong kelimesinden yola çıkarak "Taykonot" demeye başladı. Çin resmi olarak kendi içinde Yǔhángyuán (Uzay Gezgini) terimini kullansa da, uluslararası arenada "Taykonot" markasını büyük bir prestij unsuru olarak kabul etti.
4. Türkiye’nin Terimi: Biz Uzaya Gidenlere Ne Diyoruz?
Türkiye Cumhuriyeti, Milli Uzay Programı kapsamında insanlı uzay misyonlarını başlatırken akıllara gelen ilk sorulardan biri de buydu: "Biz astronot mu diyeceğiz, kozmonot mu, yoksa yeni bir kelime mi bulacağız?"
Türkiye’nin "Sözde" Uzay Programı ve "Gökmen" Kelimesinin Toplumsal Karşılığı
Türkiye Cumhuriyeti, uzay yarışında yer alma iddiasını 13 Aralık 2018 tarihinde resmi gazete ilanıyla kurulan Türkiye Uzay Ajansı (TUA) ile somutlaştırmaya çalıştı. Ajansın kuruluşuyla birlikte kamuoyuna oldukça iddialı hedefler içeren "Milli Uzay Programı" açıklandı. Bu hedeflerin en çok konuşulanı, Cumhuriyet'in 100. yılı olan 2023 yılında Ay'a sert iniş yapmak, ardından 2028'de yumuşak iniş gerçekleştirmek, bir uzay limanı işletmesi kurmak ve yerli uydu markası yaratmaktı.
Ancak aradan geçen yıllara rağmen Türkiye, roket teknolojisi, derin uzay araştırmaları veya kendi fırlatma tesisini kurma gibi alanlarda yapısal ve ciddiye alınır hiçbir yerli altyapı çalışması gerçekleştiremedi. Açıklanan büyük bütçeli projelerin ve Ay misyonunun hamasi söylemlerden öteye geçememesi, kamuoyunda da vadedilen o büyük heyecanı yaratmaya yetmedi.
Gerçekleşen yegane "uzay faaliyeti" ise, milyarlarca liralık (yaklaşık 55 milyon dolar) bütçelerin yabancı özel firmalara ödenmesiyle gerçekleştirilen ticari uçuşlar oldu. Türkiye kendi teknolojisiyle uzaya çıkmak yerine, koltuk bedelini ödeyerek ABD merkezli ticari şirket Axiom Space aracılığıyla bugüne kadar iki vatandaşını uzaya gönderdi:
Alper Gezeravcı: Ocak 2024'te Axiom Mission 3 (Ax-3) göreviyle SpaceX roketini kullanarak Uluslararası Uzay İstasyonu'na gitti.
Tuva Cihangir Atasever: Haziran 2024'te yörünge altı bir araştırma uçuşuyla (Ax-3'ün devamı niteliğindeki yedek planlama kapsamında) Virgin Galactic aracıyla havalandı.
Turistik Seyahat Eleştirisi: Teknik olarak bu uçuşlar, devletlerin kendi fırlatma yetenekleriyle yaptıkları birer uzay görevi değil; parası ödenerek özel şirketlerden satın alınmış ticari/turistik birer hizmet alımı niteliğindeydi.
Uzay programının bu ciddiyetsiz, altyapısız ve tamamen dışa bağımlı yapısı, doğal olarak kelime seçimi sürecine de yansıdı. TDK ve hükümetin halka çağrı yaparak aradığı Türkçe isim, vaatlerin havada kalması ve halkın süreci sahiplenmemesi nedeniyle toplumda hiçbir karşılık ve revaç bulmadı.
Uluslararası arenada ise durum daha da düşündürücüydü. Kendi fırlatma teknolojisine, roketine veya bağımsız bir uzay programına sahip olmayan bir ülkenin, sadece parasını ödeyerek uçurduğu yolcular için küresel literatüre "Gökmen" gibi iddialı bir unvanı lanse etmeye çalışması, uluslararası uzay camiasında müstehzi (alaycı) karşılanma riski taşıyordu. Bu diplomatik ve teknik çekince nedeniyle, dış dünyada komik duruma düşmemek adına tek başına "Gökmen" kelimesi dayatılamadı; küresel olarak tanınan ve kabul gören "Astronot" unvanının yanına eklenerek "Astronot-Gökmen" formülüyle diplomatik bir orta yol tercih edildi
