Bedri Yılmaz
"Büyük Sıfırlama" (Great Reset) terimini son yıllarda internetin bir köşesinde duymuş olmanız kuvvetle muhtemel. Genellikle, küresel bir elitin COVID-19 pandemisini bahane ederek dünyayı yeniden şekillendirme ve totaliter bir düzen kurma planı olarak tasvir edilir. Ancak bu komplo fırtınası, asıl sorulması gereken meşru ve rahatsız edici soruları da bir sis perdesinin ardına gizliyor. Bu yazıda, sadece komplo teorilerini çürütmekle kalmayacak, aynı zamanda o sis perdesini aralayarak küresel elitlerin gücü ve demokrasinin geleceği hakkındaki gerçek tartışmayı ortaya çıkaracağız.
1. Gerçek: "Mülkiyetiniz Olmayacak" Sloganı Bir Gelecek Senaryosuydu, Resmi Bir Plan Değil
Konuyla ilgili en büyük yanlış anlaşılmayı düzelterek başlayalım. "Büyük Sıfırlama", Dünya Ekonomik Forumu'nun (WEF) Haziran 2020'de ortaya attığı bir girişimdir. Temel fikri, COVID-19 pandemisi sonrası küresel ekonomiyi yeniden inşa ederken daha adil, sürdürülebilir ve dayanıklı bir temel oluşturmaktır. WEF, bu hedefe ulaşmak için "paydaş kapitalizmi" adını verdiği bir modeli önerir. Bu model, şirketlerin sadece hissedarlarının kârını değil; çalışanları, müşterileri, toplumu ve çevreyi de içeren tüm paydaşlarının refahını gözetmesi gerektiğini savunur.
Peki, bu fikir nasıl oldu da özel mülkiyeti ortadan kaldıracak gizli bir plana dönüştü? Cevap, yanlış yorumlanan bir sloganda yatıyor: "2030'da hiçbir şeye sahip olmayacaksınız ve mutlu olacaksınız." ("You'll own nothing. And you'll be happy.")
Bu ifade, Büyük Sıfırlama girişiminin resmi bir hedefi veya sloganı değildir. Aslında, WEF'in 2016'da, yani Büyük Sıfırlama'dan yıllar önce, geleceğe dair yayınladığı spekülatif bir makaleden alınmıştır. Danimarkalı parlamenter Ida Auken tarafından kaleme alınan ve orijinal başlığı "2030'a Hoş Geldiniz. Hiçbir şeye sahip değilim, özel hayatım yok ve hayat hiç bu kadar iyi olmamıştı" olan bu senaryo, teknoloji sayesinde ürünlerin hizmete dönüşeceği ve kişisel mülkiyet ihtiyacının azalacağı bir geleceği tasvir ediyordu. Ancak bağlamından koparılan ve tepkiler üzerine başlığı değiştirilen bu ifade, komplonun temel taşı haline geldi. WEF'in somut bir yol haritasından çok genel hedefler ve muğlak ifadeler içermesi, bu tür yanlış anlamalara ve komplo teorilerine verimli bir zemin hazırladı.
2. Gerçek: Bu Fikir COVID-19 ile Aniden Ortaya Çıkmadı, Kökeni Çok Daha Eskiye Dayanıyor
Bu 'sıfırlama' fikri, pandeminin bir ürünü olmaktan çok uzak. Kökleri, neoliberalizmin altın çağında filizlenememiş 50 yıllık bir ideolojik geçmişe dayanıyor. WEF'in kurucusu ve başkanı Klaus Schwab, "paydaş kapitalizmi" fikrini ilk kez 1971 yılında ortaya attı. Ancak o dönemde, ekonomist Milton Friedman'ın şirketlerin tek sosyal sorumluluğunun kârlarını artırmak olduğunu savunan "hissedar kapitalizmi" doktrini o kadar baskındı ki, Schwab'ın fikri "tozlu raflarda" kaldı.
Ekonomik bir "sıfırlama" kavramı da yeni değil. Örneğin, 2014 yılında dönemin Uluslararası Para Fonu (IMF) Başkanı Christine Lagarde, yine bir Dünya Ekonomik Forumu etkinliğinde ekonomik bir sıfırlamanın gerekliliğinden bahsetmişti. Bu tarihsel arka plan, COVID-19 pandemisinin bu eski fikirlerin yeniden canlandırılması için bir "fırsat" olarak görüldüğünü ortaya koyuyor. Pandeminin yarattığı küresel kriz, on yıllardır dolaşımda olan bu yeniden yapılanma fikirlerinin yeniden gündeme getirilmesi için uygun bir zemin sağladı. Bu durum, mevcut tartışmanın anlık bir kriz tepkisinden ziyade uzun soluklu bir ideolojik mücadelenin parçası olduğunu gösteriyor.
3. Gerçek: Komplo Teorilerinin Yayılmasını Bizzat Fikrin Sahipleri ve Liderler Tetikledi
Büyük Sıfırlama komplosunun viral hale gelmesindeki en büyük ironi, ateşin fitilini bizzat fikrin mimarlarının ve onu destekleyen liderlerin yakmış olmasıdır.
Klaus Schwab, girişimini duyururken kullandığı iddialı dille bu algıyı güçlendirdi: "Pandemi, dünyamızı daha sağlıklı, daha adil ve daha müreffeh bir gelecek yaratmak üzere yansıtmak, yeniden hayal etmek ve sıfırlamak için nadir ama dar bir fırsat penceresi sunuyor." Krizin önceden belirlenmiş bir gündemi ilerletmek için bir araç olarak kullanıldığı algısı, bu tür ifadelerle körüklendi.
Bu algıyı küresel çapta ateşleyen asıl olay ise Kanada Başbakanı Justin Trudeau'nun Eylül 2020'de Birleşmiş Milletler'de yaptığı konuşma oldu. Trudeau'nun pandeminin bir "sıfırlama fırsatı" ("opportunity for a reset") olduğunu söylemesi, komplo teorisyenlerinin eline "kanıt" niteliğinde bir malzeme verdi. Konuşmanın videosu 15 Kasım 2020'de viral hale gelerek ifadeyi Twitter'da trend haline getirdi ve komplo küresel bir yangına dönüştü.
Durum o kadar kontrolden çıktı ki, Dünya Ekonomik Forumu'nun kendisi bile iletişimdeki hatalarını kabul etmek zorunda kaldı. Ocak 2021'de yayınladıkları bir videoda şu öz eleştiriyi yaptılar:
"Eller yukarı, bu tür bir slogan pek de iyi karşılanmadı." ("Hands up, this kind of slogan hasn't gone down well.")
Bu itiraf, iyi niyetli hedeflerle yola çıkılsa bile, seçilen iddialı dilin güvensizlik ortamını nasıl beslediğinin ve anlatının kontrolünün nasıl kaybedildiğinin açık bir kanıtıydı.
4. Gerçek: Tek Bir Komplo Teorisi Değil, Bir "Komplo Kokteyli" Söz Konusu
Büyük Sıfırlama komplosunun neden bu kadar çok farklı ve birbiriyle alakasız gruba hitap ettiğini hiç merak ettiniz mi? Cevap, yazar Naomi Klein'ın "conspiracy smoothie" (komplo kokteyli/smoothie'si) olarak adlandırdığı yapısında yatıyor.
Bu teori, tek ve tutarlı bir anlatıdan oluşmuyor. Bunun yerine, zaten var olan birçok komplo teorisini kendi içine çeken bir "üst anlatı" görevi görüyor. "Yeni Dünya Düzeni", QAnon, aşı karşıtlığı, iklim değişikliği inkarcılığı ve 5G'nin tehlikeleri gibi birbirinden farklı anlatılar, Büyük Sıfırlama şemsiyesi altında birleşiyor.
Bu "kokteyl" yapısı, teorinin inanılmaz derecede esnek ve uyarlanabilir olmasını sağlıyor. Aşırı sağdan bir aktivist, bunu Marksist bir dünya hükümeti kurma planı olarak görürken; bir aşı karşıtı, zorunlu aşılamanın bir parçası olarak yorumlayabiliyor. Bu sayede, farklı ideolojilerden ve endişelerden beslenen insanlar, bu büyük anlatının içinde kendi korkularına uygun bir parça bularak teoriyi benimsiyor. Bu kokteyl yapısı, komplonun neden sadece bir internet söylentisi olmaktan çıkıp küresel bir siyasi argümana dönüştüğünü açıklıyor.
5. Gerçek: Asıl Tartışma Gizli Bir Komplo Değil, Demokrasi ve Küresel Elitlerin Gücü Hakkında Olmalı
Büyük Sıfırlama komploları (insanlara çip takılması, özel mülkiyetin kaldırılması vb.) dikkatleri dağıtırken, aslında gözden kaçırılan çok daha önemli ve meşru tartışmalar var. Asıl tehlike, gölgelerde hareket eden gizli bir plan değil, bizzat Davos kürsülerinden açıkça savunulan fikirlerin kendisidir.
Transnational Institute (TNI) gibi düşünce kuruluşları, Davos gibi toplantıları, yönetimi ele geçirmeye yönelik "sessiz bir küresel darbe" ("a silent global coup d'état") olarak tanımlıyor. Bu eleştiriye göre, seçilmemiş bir grup küresel elit ve şirket yöneticisi, demokratik süreçleri atlayarak tüm dünyayı ilgilendiren kararları kendi aralarında alıyor.
Akademisyen Steffen Roth ise daha derin bir tehlikeye işaret ediyor: Toplumun "yeniden katmanlaşması" (restratification). Bu senaryoda, bireysel ve gezegensel sağlık, her şeyin üstünde tutulan yeni bir ahlaki hiyerarşi haline geliyor; tıpkı ortaçağda dinin oynadığı rol gibi. Roth, bu yeni ideolojiyi "restorizm" olarak adlandırıyor. Bu bakış açısına göre, bir kişinin sağlık ve aşı durumu, ekolojik ayak izi veya "sistemik" olarak ne kadar "sağlıklı" olduğu, onun toplumdaki yerini ve haklarını belirleyebilir.
Dahası, Naomi Klein ve Norbert Häring gibi eleştirmenler, WEF'in "paydaş kapitalizmi" gibi muğlak ve iddialı dilinin, mevcut sistemin mimarlarının değişimin anlatısını kontrol etme ve daha radikal, sistemik reformları önleme girişimi olduğunu savunuyor. Komplo teorileri bu gerçek endişeleri gölgede bırakarak yapıcı bir eleştiriyi imkansız hale getiriyor.
Sonuç: Düşündüren Bir Kapanış
Büyük Sıfırlama vakası, küresel elitler tarafından ortaya atılan belirsiz ve iddialı bir fikrin, dijital çağın güvensizlik ve kutuplaşma ikliminde nasıl hızla bir komplo teorisine dönüşebileceğinin mükemmel bir örneğidir.
Ancak Büyük Sıfırlama komplolarını ciddiye almak, sahte bir düşmanla gölge boksu yapmaktır. Asıl mücadele, şeffaflık, demokratik denetim ve seçilmemiş kurumların artan gücü gibi çok daha somut ve acil alanlarda verilmelidir. Tartışmayı komplo teorilerinin tuzağından kurtarıp bu meşru zemine çekmek, dijital çağın en büyük meydan okumalarından biridir.
