Xanadu, tarih, edebiyat ve bilgisayar bilimleri olmak üzere üç temel alanda karşımıza çıkan; Moğol İmparatorluğu'nun tarihi başkenti Şangdu'yu, bu şehirden ilham alan edebi ütopya imgesini ve internetin öncüsü kabul edilen ilk hipermetin (hypertext) projesini tanımlayan çok katmanlı bir kavramdır.

Kelime, köken olarak Kubilay Han'ın yazlık başkenti olan Çin'deki Şangdu (Shangdu) şehrinin Batı dillerindeki telaffuzundan türemiştir. Zaman içinde hem görkemli ve ulaşılması güç bir refah merkezini simgeleyen kültürel bir metafora hem de modern bilgi teknolojilerinin temelini atan radikal bir yazılım mimarisinin adına dönüşmüştür.
1. Tarihsel Köken: Şangdu (Xanadu) Şehri ve Kubilay Han
Tarihsel düzlemde Xanadu, Moğol İmparatorluğu'nun kurucusu Cengiz Han'ın torunu ve Yuan Hanedanı'nın kurucusu Kubilay Han tarafından 1256 yılında kurulmasına karar verilen Şangdu ("Üst Başkent") şehridir. Günümüzde Çin'in İç Moğolistan Özerk Bölgesi sınırları içerisinde, Pekin'in yaklaşık 275 kilometre kuzeyinde yer alır.
Mimari ve Şehir Planlaması: Kubilay Han'ın Çinli danışmanı Liu Bingzhong tarafından tasarlanan şehir,göçebe Moğol kültürünün gelenekleri ile Çin feng shui ilkelerini birleştiren benzersiz bir kare plan üzerine inşa edilmiştir. Dış şehir, iç şehir ve Kubilay Han'ın yazlık sarayının bulunduğu saray kenti olmak üzere üç iç içe bölümden oluşmuştur.
Marco Polo'nun Ziyareti: Venedikli gezgin Marco Polo, 1275 yılında şehri ziyaret etmiş ve 1298 yılı civarında kaleme alınan seyahatnamesinde burayı Batı dünyasına "Ciandu" (daha sonraki çevirilerde Xanadu) adıyla tanıtmıştır. Polo'nun mermer sarayları, altın yaldızlı salonları, geniş av sahalarını ve taşınabilir bambu köşkleri anlattığı betimlemeler, şehrin Avrupa zihninde inanılması güç bir zenginlik ve ihtişam merkezi olarak yer etmesini sağlamıştır.
Yıkılışı ve Mirası: Kubilay Han, 1264 yılında ana başkenti Dadu'ya (günümüzdeki Pekin) taşıdıktan sonra Xanadu'yu yazlık başkent olarak kullanmaya devam etmiştir. 1369 yılında Ming Hanedanı ordularının şehri ele geçirip yakmasıyla terk edilen yerleşim alanı, 29 Haziran 2012 tarihinde UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil edilmiştir.

2. Edebiyat ve Kültürde Xanadu: "Kubla Khan" Şiiri ve Yurttaş Kane
Xanadu isminin tarihsel bir coğrafya adından çıkıp Batı edebiyatında ve popüler kültürde "ulaşılmaz ihtişam, bolluk ve görkemli yalnızlık" anlamına gelen bir arketipe dönüşmesi, İngiliz şair Samuel Taylor Coleridge sayesinde gerçekleşmiştir.
Kubla Khan (Kubilay Han) Şiiri: Coleridge, 1797 yılı sonbaharında Samuel Purchas'ın Marco Polo'nun anılarını derlediği kitabını okuduktan sonra gördüğü bir rüyanın etkisiyle ünlü Kubla Khan; or, A Vision in a Dream adlı şiirini yazmış ve eser 1816 yılında yayımlanmıştır. Şiir, "Xanadu'da Kubilay Han / Görkemli bir zevk kubbesi yapılmasını buyurdu" dizeleriyle başlar. Bu dizeler, Xanadu kelimesini İngilizce ve dünya edebiyatında cennetvari, ihtişamlı ve insan eliyle kurulmuş kusursuz bir sığınak metaforu haline getirmiştir.
Sinema Tarihindeki Yeri (Citizen Kane): Yönetmen Orson Welles, 1 Mayıs 1941 tarihinde prömiyeri yapılan sinema klasiği Yurttaş Kane (Citizen Kane) filminde, medya patronu Charles Foster Kane'in Florida'da inşa ettirdiği devasa, tamamlanmamış ve dış dünyadan kopuk malikanesine Xanadu adını vermiştir. Filmde Coleridge'in şiirine doğrudan atıfla kullanılan bu mekan, sınırsız servetin ve gücün getirdiği insani yabancılaşmanın sinema tarihindeki en güçlü sembollerinden biri olmuştur.
3. Bilgisayar Bilimleri ve Bilişimde Project Xanadu (Xanadu Projesi)
Modern teknoloji tarihinde Xanadu (Project Xanadu), Amerikalı sosyolog ve bilişim öncüsü Ted Nelson tarafından 1960 yılında başlatılan, bilgisayar tarihinin ilk hipermetin (hypertext) ve dijital belge ağı projesidir. Günümüzde kullandığımız World Wide Web'in (WWW) düşünsel öncüsü olmasına rağmen, Web'den çok daha derin ve yapısal bir mimari hedeflemiştir.
Ted Nelson, 1965 yılında yayımladığı akademik makalesinde "hypertext" (hipermetin) ve "hypermedia" (hiperortam) kavramlarını literatüre kazandırırken, metinlerin kağıt üzerindeki gibi doğrusal olmak zorunda olmadığını, birbirine dinamik bağlarla bağlanabileceğini savunmuştur.
Xanadu Mimarisi ile Günümüz İnterneti (WWW) Arasındaki Temel Farklar
Ted Nelson, Tim Berners-Lee tarafından 1989 yılında geliştirilen World Wide Web'i, kendi tasarladığı Xanadu vizyonunun "aşırı basitleştirilmiş ve kağıt taklidi yapan bir versiyonu" olarak eleştirmiştir. Xanadu Projesi'nin internetten ayrılan temel ilkeleri şunlardır:
Çift Yönlü Bağlantılar (Bidirectional Links): Günümüz internetinde (HTML mimarisinde) bağlantılar tek yönlüdür; A sayfası B sayfasına link verdiğinde B sayfasının bundan haberi olmaz ve B sayfası silindiğinde "404 Sayfa Bulunamadı" (kırık link) hatası oluşur. Xanadu mimarisinde ise tüm bağlantılar çift yönlü ve kalıcı olarak tasarlanmıştır; böylece okur hem kaynağa hem de o kaynağa atıf yapan tüm diğer belgelere aynı anda ulaşabilir.
Çapraz İçerme (Transclusion) ve Telif Sistemi: Kopyala-yapıştır mantığı yerine, bir belgedeki metin parçasının orijinal kaynağından koparılmadan başka bir belgenin içinde canlı olarak görüntülenmesi (transclusion) ilkesine dayanır. Bu sistemde, alıntılanan her bir karakter veya paragraf okunduğunda, orijinal yazara otomatik olarak mikro ödeme (micropayment) yapılması ve telif hakkının kaynağında korunması öngörülmüştür.
Derin Sürüm Kontrolü (Version Management): Belgelerin hiçbir zaman silinmediği, yapılan her değişikliğin önceki sürümlerle yan yana karşılaştırılabildiği evrensel bir dijital kütüphane yapısı hedeflenmiştir.
Projenin Süreci ve "Vaporware" Kavramı
1960 yılında başlayan Xanadu Projesi, onlarca yıl boyunca farklı yazılım ekipleri tarafından geliştirilmeye çalışılmış,1988 yılında yazılım şirketi Autodesk tarafından finanse edilmiş ancak mimari karmaşıklığı ve yönetim anlaşmazlıkları nedeniyle uzun süre tamamlanamamıştır.
Teknoloji dergisi Wired, Haziran 1995 sayısında yayımladığı kapsamlı incelemede Xanadu'yu bilgisayar tarihinin en uzun süreli vaporware (duyurulan ancak yıllarca piyasaya sürülemeyen yazılım projesi) örneği olarak nitelendirmiştir.Buna karşın proje, 1998 yılında Udanax adıyla açık kaynaklı hale getirilmiş ve 2014 yılında projenin kuruluşundan tam 54 yıl sonra, çalışan ilk gösterim sürümü olan OpenXanadu internet üzerinden erişime açılmıştır. Xanadu, ticari olarak World Wide Web'in gerisinde kalmış olsa da sürüm kontrol sistemleri, blokzincir tabanlı telif modelleri ve modern bilgi yönetimi yazılımlarının gelişimine doğrudan yön vermiştir.
Kaynakça ve İleri Okuma
Coleridge, S. T. (1816). Christabel; Kubla Khan, a Vision; The Pains of Sleep. John Murray.
Nelson, T. H. (1965). Complex information processing: A file structure for the complex, the changing and the indeterminate. Proceedings of the 1965 20th National Conference of the ACM, 84–100.
Nelson, T. H. (1981). Literary Machines: The Report on, and of, Project Xanadu Concerning Word Processing, Electronic Publishing, Hypertext, Thinkertoys, Tomorrow's Intellectual Revolution, and Certain Other Topics.Mindful Press.
Polo, M. (2003). The Travels of Marco Polo: The Complete Yule-Cordier Edition (H. Yule & H. Cordier, Çev. ve Ed.). Dover Publications. (Orijinal eserin yayımlanma tarihi ca. 1298).
Wolf, G. (1995, Haziran). The curse of Xanadu. Wired, 3(6), 137–202.