Finansal Skandalların Medya Dili: Borsada Batan Para "Buharlaşır" Mı?

Türkiye ekonomi piyasalarında ve küresel borsalarda yaşanan sert düşüşlerin ya da bürokratların, siyasilerin ve akademisyenlerin adının karıştığı devasa fon skandallarının hemen ardından atılan manşetler sıklıkla dikkatimi çekiyor. "Milyarlarca lira eridi", "Küçük yatırımcının parası buharlaştı", "Borsada büyük servet yok oldu". Ekonomi basınının ısrarla başvurduğu bu dramatik sözcük seçimi, ilk bakışta olayın hacmini vurgulamaya yönelik masum bir editoryal tercih gibi görünüyor. Ancak bu dilin ardında son derece tehlikeli bir algı inşası yatıyor. Fizik kurallarını ekonomiye uyarlayarak paranın yok olduğunu iddia eden bu başlıklar, gerçeği yansıtmıyor. Çünkü finansal piyasalarda para asla buharlaşmaz; sadece adres, cüzdan ve sınıf değiştirir.
Doğal Piyasa Riski ile Organize Sermaye Transferi Arasındaki Fark
Ortada siyasilerin imtiyazlarını, bürokratların nüfuzunu ve bazı akademisyenlerin meşruiyetini kullanarak kurduğu örgütsel bir dolandırıcılık veya Ponzi (Saadet Zinciri) sistemi varken, medyanın "buharlaşma" metaforuna sarılmasını son derece sorunlu buluyorum. Bu metafor, yaşanan organize servet transferini sanki bir deprem, sel veya kasırgaymış gibi sunuyor. Hırsızlığı ve yolsuzluğu önlenemez, doğal ve piyasanın kendi doğasında var olan bir risk unsuruymuş gibi meşrulaştırıyor. Doğal piyasa riski, makroekonomik dinamiklerin veya küresel konjonktürün yarattığı öngörülebilir dalgalanmaları kapsar. Oysa organize sermaye transferi; kamu gücünün ve hukuki boşlukların kasti olarak belli bir zümrenin zenginleşmesi için seferber edilmesidir.
George Akerlof ve Robert Shiller'ın piyasa manipülasyonlarını inceledikleri çalışmalarında açıkça belirttikleri üzere, finansal piyasalardaki spekülatif kayıplar piyasanın görünmez elinden ziyade, manipülatörlerin görünür hamlelerinin doğrudan bir sonucudur (Akerlof & Shiller, 2015). Ortadaki durum kesinlikle doğal piyasa dinamiklerinin getirdiği bir zayiat değildir. Para uçmuyor. Küçük yatırımcının cebinden, sistemin mimarlığını üstlenen yapıların kasasına doğru son derece planlı bir şekilde yer değiştiriyor.
Beyaz Yakalı Suçlarının Medya Kalkanı
Siyasi otoritelerin yönlendirmesiyle, çeşitli kademeler ve dolandırıcılık yöntemleri aracılığıyla piyasadan çekilen likidite, ekonominin normal işleyişine ait bir hareket sayılamaz. Beyaz yakalı suçlarının (white-collar crime) kriminolojik temellerini atan Edwin Sutherland, suçun münhasıran sokaklarda değil, prestijli meslek grupları ve bürokratik hiyerarşiler içerisinde ağırlıklı olarak işlendiğini kanıtlamıştı. Sutherland'e göre bu ihlallerin toplum tarafından sıradan bir olay gibi algılanmasının temelinde, failin statüsü ve medyanın yarattığı perdeleme işlemi yatar (Sutherland, 1940). 2026 yılına geldiğimizde, Türkiye ekonomisinde patlak veren veya hasır altı edilen fon yolsuzluklarında tam olarak bu perdeleme işlemiyle karşılaşıyorum.
Ekonomik dolandırıcılık ağları, medyanın "eridi" veya "buharlaştı" söylemi sayesinde eylemlerini görünmez kılacak bir kalkan buluyor. Yüzsüz bir hırsızlık, yerini "talihsiz bir piyasa dalgalanmasına" bırakıyor. Bu manşetleri atan ekonomi muhabirlerinin veya editörlerinin niyet okumasını yapmak istemiyorum. İçlerinde bu kelimeleri durumun ciddiyetini vurgulamak için seçenler olabileceği gibi, arka plandaki suç ağını gizlemek ve dolandırıcılara hizmet etmek amacıyla kasten bu terminolojiyi kullananlar da muhakkak bulunuyor. Niyet ne olursa olsun, ortaya çıkan sonuç değişmiyor. Medya dili; spekülasyonu, hukuka aykırı fonlamaları ve manipülasyonu adeta doğallaştırıyor. Her yeni ekonomi haberini okurken şu değişmez gerçeği tekrar vurguluyorum: Sistemden çekilen milyarlarca liralık servet hiçbir zaman buharlaşmaz. Sadece sizin cebinizden çıkar ve o düzeni kuran imtiyazlı zümrenin şahsi hesaplarına, lüks gayrimenkullerine ya da offshore şirketlerine sessizce transfer edilir.
Kaynakça ve İleri Okuma
Akerlof, G. A., & Shiller, R. J. (2015). Phishing for Phools: The Economics of Manipulation and Deception. Princeton University Press.
Sutherland, E. H. (1940). White-Collar Criminality. American Sociological Review, 5(1), 1-12.