Tukidides Tuzağı'ndan Go Tahtasına: Şi Cinping'in Üç Hamlesi ve Washington'a Bırakılan Son Taş

I. Olgular: Şi bu kavramı nerede, ne zaman, kime söyledi?

Kavramın kökü, Tukidides'in Peloponnes Savaşı tarihindeki hükmüne uzanır. Atina'nın büyümesi ve bunun Sparta'da yarattığı korku savaşı kaçınılmaz kılmıştır (Tukidides, I.23). Harvard'dan Graham Allison bu cümleyi 2012'de modern bir ifadeye çevirdi, 2017'de de Destined for War kitabında Çin-ABD rekabetine uyguladı. Allison tarihte yükselen ve yerleşik güç arasındaki 16 rekabet vakası saydı ve 12'sinin savaşla bittiğini belirtti (Allison, 2017). Allison'a göre bu bir kader değil, bir uyarıdır.

Şi Cinping bu kavrama ABD'li muhataplarının önünde defalarca döndü. Kronoloji şöyle:

Ocak 2014, WorldPost/HuffPost röportajı.Şi, Berggruen ve Gardels'e verdiği yazılı röportajda "Tukidides tuzağından kaçınmak için hepimizin birlikte çalışması gerektiğini" söyledi. Aynı röportajda güçlü ülkelerin mutlaka hegemonya arayacağı savının Çin için geçerli olmadığını, bunun Çin'in "DNA'sında" bulunmadığını ekledi (Berggruen ve Gardels, 2014).

22 Eylül 2015, Seattle.Yerel yönetimlerin verdiği karşılama yemeğinde, ABD'ye yaptığı devlet ziyareti sırasında konuştu. "Dünyada Tukidides Tuzağı diye bir şey yoktur" dedi, ama büyük güçler tekrar tekrar stratejik hesap hatası yaparsa bu tuzağı kendi elleriyle kurabileceklerini ekledi (Xi, 2015).

9 Ekim 2023, Pekin.Senato Çoğunluk Lideri Chuck Schumer başkanlığındaki iki partili senatör heyetini Halk Meclisi Sarayı'nda kabul etti. Tuzağın "kaçınılmaz olmadığını" ve dünyanın iki ülkenin ayrı ayrı gelişmesine yetecek kadar geniş olduğunu söyledi (Çin Dışişleri Bakanlığı, 2023).

16 Kasım 2024, Lima (APEC).Başkan Biden'la görüşmesinde tuzağın "tarihsel bir kaçınılmazlık" olmadığını, yeni bir Soğuk Savaş'ın "savaşılmaması ve kazanılamaması" gerektiğini vurguladı (Time, 2026).

14 Mayıs 2026, Pekin.Trump'ın devlet ziyaretinde, görüşmelerin açılış konuşmasında şunu sordu: Çin ve ABD Tukidides Tuzağı'nı aşıp yeni bir büyük güç ilişkileri modeli kurabilir mi? (Xinhua, 2026). Aynı oturumda Tayvan konusunda yanlış yönetimin "çatışmaya" varabileceği uyarısını da yaptı (Euronews, 2026).

24 Eylül 2026, Washington.Beyaz Saray karşılama töreninde "Tukidides Tuzağı aşılabilir" dedi. Rekabetin "sağlıklı" olması ve sınırlar içinde kalması gerektiğini, iki ülkenin "çatışma ve karşı karşıya gelme olmaması" çizgisini tutmasını söyledi (CNBC, 2026a; CNBC, 2026b).

Bu kronolojide, bence üç dönemeci ayıran bir eğri var. 2015'te kavram inkâr edilir ("böyle bir şey yok"). Mayıs 2026'da soruya dönüşür ("aşabilir miyiz?"). Eylül 2026'da iddiaya dönüşür ("aşılabilir"). Bundan sonrası olgu değil benim yorumdur.

II. Kavramın Batılı kökeni olması ve sıfır toplamlı zihniyet

Tukidides Tuzağı özünde Batılı, realist bir kavramdır. Uluslararası ilişkilerin neorealist okulu, güvenin bölünemez ve gücün göreli olduğunu varsayar. Mearsheimer'a göre büyük güçler sistemde hayatta kalmak için güçlerini azamiye çıkarmak zorundadır (Mearsheimer, 2001). Organski'nin güç geçişi kuramı da en büyük savaşların, yükselen güç yerleşik gücün yakınına geldiği anda çıktığını söyler (Organski, 1958). Tukidides'in cümlesi bu geleneğin kurucu metni sayılır. "Sıfır toplamlı oyun" kavramı ise oyun teorisinden gelir ve bir tarafın kazancının diğerinin kaybına eşit olduğu durumu anlatır (von Neumann ve Morgenstern, 1944). Kavramı Tukidides'in kendisine mal etmek anakronizm olur, ama Batı stratejik düşüncesinin bu kalıba yatkın olduğu söylenebilir.

Kissinger bu farkı iki oyunla anlatır. Satranç, şahı mat etmeyi, karar verici çarpışmayı ve tam zaferi hedefler. Weiqi (Go) ise boş alanlara yerleşmeyi, rakibin taşlarının potansiyelini yavaş yavaş zayıflatmayı ve göreli üstünlüğü hedefler. Satranç tek yönlülük, Go stratejik esneklik üretir (Kissinger, 2011). Bu fikri Çin stratejisine David Lai'nin shi (stratejik konum, potansiyel enerji) kavramı üzerinden uygulaması da yaygındır (Lai, 2004).

Bu yazımın savı şudur: Çin'in yaklaşımı Go mantığına daha yakındır. Çin, karşı tarafı cepheden kışkırtmak yerine konum kazanır. Kuşak ve Yol, Şanghay İşbirliği Örgütü ve BRICS genişlemesi gibi ağlar bu çerçevede okunabilir. Askeri alanda ise ABD'nin hareket serbestisini kısıtlayan caydırıcı kapasiteler (A2/AD) geliştirilmiştir. Bu okumaya göre Çin savunma yönlü derin tedbirler alıyor ve bunlar ABD'nin saldırgan duruşuna bir yanıt olarak ortaya çıkıyor. Şi'nin "birlikte çalışalım" çağrısı ise aynı mantığın diplomatik yüzü sayılır.

III. Uyarının kendisi bir ilandır

İkinci savım şudur: yerleşik bir gücü, kendi geleneğinin kurucu hikâyesiyle uyarmak, güç dengesinin değiştiğini kabul etmektir. Zayıf ya da bölgesel bir aktör hegemonu böyle uyarmaz, bunun için hem cüret hem meşruiyet gerekir. Bu okuma yalnız bize ait değil. ABD'li bazı analistler de Şi'nin kavramı kullanmasını, Çin'i yükselen, ABD'yi gerileyen güç olarak konumlandırması şeklinde yorumladı (Alternet, 2026'daki alıntılar). Çinli yetkililerin "Doğu yükseliyor, Batı geriliyor" söylemi de bu çerçeveye oturuyor (Heritage Foundation, 2026).

Bu savın bir ayrıntısı var: Şi bunu resmen böyle söylemiyor. Pekin hegemonya aramadığını tekrar ediyor. Dolayısıyla "ilan" açık bir beyan değil, ima. Ben bunu şöyle okuyorum: Çin, hegemonya sözcüğünü kullanmadan, hegemonik eşitliği bir önkabul olarak masaya koyuyor.

İma etmenin içeriği, Şi'nin kendi sözleriyle özetlenebilir: Rekabet olacak ama bu, birinin kazanıp diğerinin kaybettiği bir güreş değil, birbirine yetişme yarışı olmalı; ikisi de çatışma ve karşı karşıya gelme çizgisini tutmalı. Bu, kazan-kazan sistemini kabul etmenin çağrısıdır. Seçenek de açıktır: Ya bu çerçeve kabul edilir, ya yapısal değişim çatışmayla çözülmeye çalışılır. Şi bunu bir tehdit olarak değil, savaşın "zorunlu olmadığı" bilgisi olarak sunuyor. Böylece olası bir çatışmanın sorumluluğu da örtük olarak Washington'a yükleniyor. Bu, Heritage Foundation'dan Çin eleştirmenlerinin de gözlemlediği bir retorik avantajdır; onlar bunu Çin'in kavramı "silahlaştırması" olarak adlandırıyor (Heritage Foundation, 2026).

Son hamlenin Washington'da olduğu söylenebilir. Sorunun özü, Amerikan siyasi elitinin ve kamuoyunun kendi küresel liderliğini bir tercih değil, kimliğinin parçası saymaya devam edip etmeyeceği. Trump'ın Mayıs'ta Şi'ye verdiği yanıt, Amerika'nın Biden döneminde gerilediği ama şimdi "en sıcak ülke" olduğu yönündeydi (The Conversation, 2026). Bu, kavramın içeriğinden çok, teklifin algılanış biçimini gösteriyor: gücün paylaşılması önerisi, çoğu zaman teslimiyet talebi gibi duyulur. Şi'nin Eylül'deki cümlesi ("ulusal gençleşme ile Amerika'yı yeniden büyük yapmak birlikte yürüyebilir") bu duyuşu yumuşatma çabası olarak okunabilir (Asia Times, 2026).

IV. Karşı görüşler

Bu savlara itirazlar ciddi:

Go'nun kendisi de bir rekabettir. Go sonuçta bir tarafın kazandığı, diğerinin kaybettiği bir oyundur. Kültürel mukayese stratejik tarzı gösterir, oyun teorisi kategorisini değil. Ayrıca Çin stratejik kültürünün de sert realist bir damarı olduğu iyi belgelenmiştir (Johnston, 1995). Weiqi'nin "Çin stratejisinin sırrı" olarak sunulmasını eleştiren çalışmalar da var (Scholar's Stage, 2021).

"Çin kışkırtmaz" iddiası tartışmalı.Güney Çin Denizi'ndeki yapay adalar, Tayvan çevresindeki askeri baskı ve komşularla yaşanan olaylar, Pekin'in de statükoyu zorladığı yönünde yorumlanıyor. Çin'in tedbirlerinin savunma mı, yayılma mı olduğu analistler arasında açık bir tartışma konusu.

Tuzak her zaman gerileme varsaymaz. Kavram yalnızca yükselen rakibin korkusunu anlatır; ABD'nin gerilediğini söylemez. Gerileme okuması bir ek yorumdur.

Retorik, niyetle aynı şey değildir. Aynı cümle hem samimi bir barış çağrısı hem de sorumluluğu karşıya yükleyen stratejik bir hamle olabilir.

Tayvan Parantezi: Bir Kanıt Değil, Bir Kıskaç

Tukidides Tuzağı tartışmalarında Tayvan neredeyse refleks olarak anılır. Şi'nin Mayıs 2026'da Pekin'de, kavramı andıktan hemen sonra Tayvan'ı "en önemli mesele" olarak öne çıkarması da bu okumayı besledi (HKS, 2026). Oysa Tayvan'ı bu yazının tezi için bir kanıt gibi kullanmak yanıltıcı olur ve bunun gerekçesi şu: Tayvan dosyası, taraflar arasındaki düz bir ihtilaf olmaktan çıkmış, üçüncü bir gücün çıkarlarıyla örülmüş bir dosyadır.

Olgu. Sorunun kökü 1949'a dayanır. İç savaşı kaybeden Çin Cumhuriyeti hükümeti adaya çekildi. ABD 1972 Şanghay Bildirisi'nde, Boğaz'ın iki yakasındaki Çinlilerin tek bir Çin olduğunu söylediğini "kabul ettiğini" yazdı, ama bunu onaylamadı. 1979 Tayvan İlişkileri Yasası ise adaya savunma amaçlı silah satışının hukuki zeminini kurdu. Pekin 2005 tarihli Ayrılma Karşıtı Yasa'da güç kullanımı seçeneğini saklı tuttu (Anti-Secession Law, 2005).

Bu yazının savı şudur: Tayvan meselesi, esas olarak Çin ile ada arasında çözülecek bir meseledir ve çözüm de bu iki tarafın masasında aranmalıdır. ABD'nin işi ise meseleyi bu masadan çıkarıp bir bölgesel güvenlik krizine dönüştürmek olmuştur. Ada, ABD'nin Çin'i çerçeveleme stratejisinin ilk ada zincirinin tam ortasındadır. Çin'e en yakın, en hassas ve en kolay tahrik edilebilir halkadır. Bu yüzden Washington için değeri, adanın kendisinden çok, Çin'i çevreleme stratejisindeki yeridir. Go diliyle: ABD burada bir taş koymuyor, Pekin'in bir noktada sabırsızlanıp hata yapmasını bekleyeceği bir tuzak kuruyor. Şi'nin 2015'teki cümlesi de buna uyuyor: büyük güçler stratejik hesap hatasıyla tuzakları kendi elleriyle kurar (Xi, 2015).

V. Sonuç

Altı kullanım, tek bir hikâye anlatıyor: 2015'te kavramı reddeden lider, 2026'da onu iki kez, giderek artan bir güvenle, ABD'nin kendi masasında dile getirdi. Bunun bir "ilan" mı, yoksa ustaca kurulmuş bir diplomatik çerçeve mi olduğu, ancak önümüzdeki aylarda, Tayvan, teknoloji ve ticaret dosyalarında görülecek. Kesin olan, tahtadaki bir sonraki taşın Washington'dan beklendiği.

Kaynakça

Allison, G. (2017). Destined for War: Can America and China Escape Thucydides's Trap? Houghton Mifflin Harcourt.

Asia Times. (2026, Eylül). How US and China can nimbly escape the Thucydides Trap. https://asiatimes.com/2026/09/how-us-and-china-can-nimbly-escape-the-thucydides-trap/

Berggruen, N. ve Gardels, N. (2014, 21 Ocak). How the world's most powerful leader thinks. HuffPost / The WorldPost. https://www.huffpost.com/entry/xi-jinping-davos_n_4639929

CNBC. (2026a, 25 Eylül). Trump, Xi wrap state visit centered on spectacle over substance. https://www.cnbc.com/2026/09/25/trump-xi-summit-takeaways.html

CNBC. (2026b, 26 Eylül). Why Xi believes the U.S. and China can overcome the "Thucydides Trap". https://www.cnbc.com/2026/09/26/xi-trump-thucydides-trap-us-china.html

Çin Halk Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı. (2023, 9 Ekim). President Xi Jinping meets with delegation of U.S. Senate led by Majority Leader Charles Schumer. https://www.fmprc.gov.cn/eng/gjhdq_665435/3376_665447/3432_664920/3435_664926/202310/t20231009_11158385.html

Euronews. (2026, 15 Mayıs). What is the "Thucydides Trap" that Xi invoked in his meeting with Trump? https://www.euronews.com/2026/05/15/what-is-the-thucydides-trap-that-xi-invoked-in-his-meeting-with-trump

Heritage Foundation. (2026). Why China weaponized the Thucydides Trap. https://www.heritage.org/china/commentary/why-china-weaponized-the-thucydides-trap

Johnston, A. I. (1995). Cultural Realism: Strategic Culture and Grand Strategy in Chinese History. Princeton University Press.

Kissinger, H. (2011). On China. Penguin Press.

Lai, D. (2004). Learning from the Stones: A Go Approach to Mastering China's Strategic Concept, Shi. Strategic Studies Institute, U.S. Army War College.

Mearsheimer, J. J. (2001). The Tragedy of Great Power Politics. W. W. Norton.

Organski, A. F. K. (1958). World Politics. Alfred A. Knopf.

Scholar's Stage. (2021). Newsflash: The Chinese play chess too. https://scholars-stage.org/newsflash-the-chinese-play-chess-too/

The Conversation. (2026). Xi warned Trump against the "Thucydides Trap." https://theconversation.com/xi-warned-trump-against-the-thucydides-trap-heres-what-ancient-greece-can-tell-us-about-us-china-relations-283106

Time. (2026, 15 Mayıs). "Thucydides' Trap": What to know about China's favorite reference for U.S. relations. https://time.com/article/2026/05/15/thucydides-trap-greek-reference-china-us-relations-xi-jinping-trump/

Tukidides. Peloponnes Savaşı Tarihi, I.23.

von Neumann, J. ve Morgenstern, O. (1944). Theory of Games and Economic Behavior. Princeton University Press.

Xi, J. (2015, 22 Eylül). Seattle'da yerel yönetimlerin verdiği karşılama yemeğinde konuşma. Çin Halk Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı.

Xinhua. (2026, 14 Mayıs). Xi holds talks with Trump in Beijing. http://en.cppcc.gov.cn/2026-05/15/c_1183792.htm