Bedri YılmazDut yemiş bülbül gibi suskun ifadesi bilimsel açıdan tam bir şehir efsanesidir. Bülbüllerin dut yedikleri için sustuğu iddiası gerçeği yansıtmaz; ortada sadece halk gözlemiyle oluşmuş büyük bir zamanlama tesadüfü vardır.
Halk arasında bu deyimin kökenine dair iki yaygın şehir efsanesi dolaşır: Birincisi, dut yiyen bülbülün ishal olduğu ve ötmek için karın kaslarını sıktığında kendini tutamadığı için utancından ya da halsizlikten sustuğudur. İkincisi ise dutun bülbülün ses tellerine zarar verip sesini kıstığı iddiasıdır. Ornitoloji (kuş bilimi) kaynaklarına bakıldığında bu iki iddianın da hiçbir fizyolojik karşılığı yoktur.
Yabancı Kaynaklar ve Ornitolojik Gerçekler İngiliz Kraliyet Kuşları Koruma Derneği (RSPB) ve Avrupa ornitoloji kayıtlarına göre bülbüllerin (Luscinia megarhynchos) beslenme ve ötme döngüsü şöyledir:
Diyet: Bülbüller ağırlıklı olarak böcekçil (insektivor) kuşlardır. Temel besinlerini karıncalar, kınkanatlılar, tırtıllar ve örümcekler oluşturur. Meyve ve tohumları ancak yaz sonuna doğru, göç öncesi yağ depolamak amacıyla tüketirler.
Ötüşün Kesilmesi: Yalnızca erkek bülbüller öter ve bu meşhur gece ötüşlerinin tek sebebi kur yapıp eş bulmaktır. Nisan ve mayıs aylarında zirveye çıkan bu ötüşler, haziran ayının başında bıçak gibi kesilir. Çünkü eşleşme tamamlanmış ve yumurtalar çatlamıştır. Bu aşamadan sonra erkek bülbül; hem yırtıcıları yuvaya çekmemek hem de tüm enerjisini yavruları beslemeye harcamak için tamamen sessizleşir.
Yerli Kaynaklar ve Takvimsel Tesadüf
Türkiye'deki zooloji uzmanları da (örneğin İstanbul Üniversitesi Zooloji Anabilim Dalı'nın bu konudaki incelemeleri) bülbülün susması ile dut arasında hiçbir neden-sonuç ilişkisi olmadığını vurgular.
Anadolu coğrafyasında dut ağaçlarının meyve verip olgunlaştığı dönem Mayıs sonu ile Haziran başıdır. Bu tarih, erkek bülbüllerin çiftleşme döneminin bitip yavru bakımına geçtiği ve doğal olarak sustuğu tarihle birebir örtüşür. Eskiden insanlar, bahar boyunca gece gündüz öten bülbüllerin dutlar olgunlaştığı anda sustuğunu gözlemlemiş; kuşun yuva ve çiftleşme döngüsünü bilmedikleri için bu ani sessizliği "Bülbüller dut yedi, o yüzden sustu" şeklinde yorumlamıştır.
