Bedri YılmazChristopher Nolan’ın kardeşi Jonathan Nolan’ın "Memento Mori" adlı kısa öyküsünden sinemaya uyarladığı bu kült psikolojik gerilim, hafızanın güvenilmezliğini, gerçeğin inşasını ve insanın kendi yalanlarına tutunma ihtiyacını parçalı bir kurguyla işler. Başrollerinde Guy Pearce (Leonard Shelby), Carrie-Anne Moss (Natalie) ve Joe Pantoliano (Teddy / John Edward Gammell) yer alır.
Filmin anlatısı iki paralel hat üzerinden akar: Siyah-beyaz sahneler kronolojik olarak ileriye, renkli sahneler ise sondan başa (geriye) doğru ilerler. İki zaman çizgisi filmin finalinde (aslında hikâyenin ortasında) birleşir.
Gerçek Kronolojik Olay Örgüsü
Filmin parçalı yapısından bağımsız olarak, yaşanan olayların baştan sona gerçek zaman sırası şu şekildedir:
Saldırı ve Hafıza Kaybı: Eski bir sigorta müfettişi olan Leonard Shelby ve karısı, evlerinde iki saldırganın tecavüz ve şiddetine uğrar. Leonard adamlardan birini vurur ancak diğer saldırgan kafasına vurarak onu ağır yaralar. Eşi saldırıdan sağ kurtulur, fakat Leonard kalıcı bir anterograd amnezi (yeni anı kaydedememe, yaklaşık her 15 dakikada bir hafızanın sıfırlanması) hastası olur.
Sammy Jankis ve Karısının Trajedisi: Leonard’ın geçmişte incelediğini iddia ettiği ve "psikolojik kökenli hafıza kaybı" teşhisi koyduğu Sammy Jankis hikâyesi aslında Leonard’ın kendi hikâyesidir. Gerçekte Leonard'ın diyabet hastası olan karısı saldırıdan sağ kurtulmuştur. Karısı kocasının hafıza kaybının numara olup olmadığını anlamak için Leonard’dan aralıklarla insülin iğnesi yapmasını ister; Leonard her 15 dakikada bir unuttuğu için karısına art arda ölümcül dozda insülin enjekte ederek onu komaya sokup öldürür. Leonard, bu dayanılmaz suçluluk duygusundan kaçmak için karısının saldırı gecesi öldüğüne inanmayı seçer ve Sammy Jankis adında trajik bir karakter uydurarak kendi travmasını onun üzerine yansıtır.
Teddy'nin Manipülasyonu: Davaya atanan yozlaşmış polis dedektifi Teddy (John Edward Gammell), Leonard’a acır ve saldırı gecesi kaçan ikinci adamı bulmasına yardım eder. Leonard o adamı öldürür ve intikamını alır. Ancak Teddy, Leonard’ın intikam aldığını hemen unuttuğunu fark edince onu kendi kişisel çıkarları için kullanmaya başlar. Teddy, Leonard’ın "John G." adındaki katili arama takıntısını kullanarak ortadan kaldırmak istediği uyuşturucu satıcılarını (örneğin Jimmy Grantz) "karının katili" diye Leonard’a hedef gösterir.
Büyük Kırılma ve Sahte Hedef: Leonard terk edilmiş bir binada uyuşturucu taciri Jimmy Grantz’i öldürür. Tam o sırada Teddy gelir. Leonard, Jimmy’nin aslında karısının katili olmadığını, Teddy’nin kendisini bir kiralık katil gibi kullandığını anlar. Teddy acımasız gerçekleri yüzüne vurur: "Karın saldırıdan sağ çıktı, onu insülinle sen öldürdün. Gerçek katili zaten aylar önce öldürdün ama unuttun. Ben dahil herkes seni kullanıyor."
Kendi Kendine Yalan Söyleme Kararı: Leonard bu gerçeği kaldıramaz. Yaşamına devam edebilmek için bir hedefe ve bir düşmana ihtiyacı vardır. Bilinçli bir kararla Teddy’nin plakasını "John G.'nin araba plakası" olarak not eder, vücuduna dövme yaptırır ve Teddy’nin fotoğrafının arkasına "Onun yalanlarına inanma, o adam bu"yazar. Böylece bir sonraki hafıza kaybında Teddy’yi hedef alacağını bilerek kendi gelecekteki benliğini kasten kandırır.
Döngünün Sonu (Filmin Açılış Sahnesi): Jimmy Grantz’in sevgilisi Natalie de Leonard’ı kendi çıkarları için manipüle ettikten sonra Leonard, notlarını takip ederek Teddy ile buluşur. Leonard, kendi bıraktığı notlara ve dövmelere güvenerek Teddy’yi terk edilmiş binaya götürür ve kafasından vurarak öldürür.
Ana Mesajlar ve Temalar
Hafızanın Güvenilmezliği ve İnşası: Leonard sürekli "Hafıza güvenilmezdir, notlar ve fotoğraflar ise nesnel gerçektir" der. Ancak film, nesnel kanıtların da onları seçen ve yorumlayan zihnin önyargısıyla kolayca manipüle edilebileceğini gösterir. İnsan hafızası olayları olduğu gibi kaydetmez; hayatta kalmak ve kendini aklamak için olayları yeniden yazar.
Vicdani Kaçış ve Hayatta Kalma Yalanları: Leonard gerçeği arayan bir adalet savaşçısı değil; kendi suçluluğuyla (karısını öldürmüş olma gerçeğiyle) yüzleşmekten kaçmak için bitimsiz bir intikam oyunu kurgulayan bir kurbandır. Hayatına anlam katabilmek için kendine bir "düşman" yaratmayı, dayanılmaz bir gerçeği kabullenmeye tercih eder.
Manipülasyona Açık İnsan Doğası: Leonard hafızasını kaybettiği için toplumdaki herkes (Teddy, Natalie, otel görevlisi) onun durumunu kendi bencil çıkarları doğrultusunda sömürür. Ancak filmin en karanlık ironisi, Leonard’ı en ölümcül şekilde manipüle eden kişinin yabancılar değil, bizzat kendisi olmasıdır.
