Bedri Yılmaz5 Kasım Anlatısı (The 5th of November) ve Barut Komplosu Nedir?
5 Kasım Anlatısı (The 5th of November), kökenini 5 Kasım 1605 tarihinde İngiltere'de Kral I. James ve Protestan parlamentosuna yönelik başarısız bir suikast girişimi olan Barut Komplosu'ndan (Gunpowder Plot) alan; edebiyat, sinema ve toplumsal hareketler aracılığıyla otoriteye başkaldırının küresel sembolüne dönüşen tarihsel ve kültürel bir metafordur. Devletin kendi bekasını ve monarşinin mutlak zaferini kutlamak amacıyla yasal zorunlulukla başlattığı yerel bir şenlik, dört yüzyıl içinde muhalif bir direniş fikrine dönüştü (Sharpe, 2005). Patlayıcı uzmanı Guy Fawkes isminin etrafında örülen bu anlatı, totaliter rejimlere, sansüre ve siyasal baskıya karşı bireyin itiraz hakkını temsil eder. İktidarın dayattığı resmi kutlama belleği, kurgusal eserlerin, modernist şiirin ve sokak hareketlerinin müdahalesiyle tamamen ters yüz edilmiştir.
Tarihsel Barut Komplosu ile Popüler Kültür Anlatısı Arasındaki Fark
Gerçek bir siyasi suikast girişimi olan Barut Komplosu ile günümüzün popüler 5 Kasım sembolizmi arasında taban tabana zıt bir ideolojik kopuş bulunur. 1605 yılında İngiltere'de Robert Catesby liderliğindeki radikal Katolik bir grup, Protestan monarşiyi devirmek amacıyla Westminster Sarayı'nın altındaki mahzenlere otuz altı fıçı barut yerleştirdi; ancak 4 Kasım 1605 gecesi yapılan baskında barut fıçılarının başında nöbet tutan Guy Fawkes suçüstü yakalanarak ağır işkencelerin ardından 31 Ocak 1606 tarihinde idam edildi (Fraser, 1996). İngiliz Parlamentosu, bu darbe girişiminin bastırılmasını devlet otoritesinin ilahi zaferi ilan etti. Ocak 1606'da çıkarılan Şükran Günü Yasası (Observance of 5th November Act 1605) ile her 5 Kasım'da kiliselerde ayin yapılmasını ve kraliyetin kurtuluşunun "Şenlik Ateşi Gecesi" (Bonfire Night) adıyla kutlanmasını yasal bir zorunluluk haline getirdi (Cressy, 1989).Modern popüler kültürdeki 5 Kasım anlatısı ise devlet otoritesinin sarsılmazlığını değil, bizzat o otoritenin yıkılabilirliğini savunur. 1859 yılında ilgili yasanın yürürlükten kaldırılmasına kadar devlet gözetiminde bir Katolik karşıtı propaganda aracı olarak kullanılan bu tarih, alt sınıfların karnavalesk öfkesiyle birleşerek kabuk değiştirdi (Sharpe, 2005). Resmi törenlerde kuklası yakılan hain Guy Fawkes karakteri, 19. yüzyıl edebiyatçılarının ve 20. yüzyıl sinemacılarının elinde ezilen halkın romantik kahramanına dönüştü. Otoritenin kendi kurtuluşunu kutladığı resmi gün, zamanla anarşinin ve sivil itaatsizliğin eylemsel alanına ev sahipliği yaptı.
Edebiyatta 5 Kasım İmgesi: Shakespeare'den T.S. Eliot'a
Bu derin kültürel çatlağın ve anlam kaymasının izlerini Batı edebiyatı tarihinde adım adım takip etmek mümkündür.
William Shakespeare ve Macbeth (1606): Komplonun hemen ertesi yılı olan 1606'da sahnelenen Macbeth trajedisi, 5 Kasım travmasının edebiyattaki ilk büyük yansımasıdır. Komplocularla bağlantısı olduğu gerekçesiyle Mart 1606'da yargılanan Cizvit rahibi Henry Garnet'ın mahkemede savunduğu "zihinsel çekince ve ikiyüzlü dil" (equivocation) doktrini, oyundaki Kapıcı (Porter) sahnesinde doğrudan hicvedilir. Kral I. James'e sunulan oyundaki meşru hükümdarı öldürme (regicide) laneti, doğrudan Barut Komplosu'na verilmiş edebi bir yanıttır (Wills, 1995).
John Milton ve İlahi Müdahale (1626): İngiliz edebiyatının temel taşlarından John Milton, olaydan yirmi bir yıl sonra 1626 yılında henüz on yedi yaşındayken yazdığı In Quintum Novembris (5 Kasım'da) adlı Latince şiirle komplonun çöküşünü ele aldı. Milton, Guy Fawkes'u Katolik tehdidinin kişileştirilmiş hali olarak betimlerken, komplonun engellenmesini ilahi takdirin bir zaferi olarak sundu. Buradaki kötülükten doğan büyük iyilik ve isyankar şeytan teması, yazarın 1667 yılında yayımlanan başyapıtı Kayıp Cennet (Paradise Lost) destanına doğrudan zemin hazırladı.
William Harrison Ainsworth ve Gotik Romantizm (1841): Viktorya döneminde yayımlanan üç ciltlik Guy Fawkes; or, The Gunpowder Treason (1841) adlı tarihi roman, halk nezdindeki hain algısını kıran ilk büyük eser oldu. İrlandalı Katolik göçünün arttığı bir dönemde inançlar arası hoşgörüyü savunan Ainsworth, Guy Fawkes'u soğukkanlı bir canavar yerine trajik, cesur ve inançları uğruna kendini feda eden kabul edilebilir bir kurgusal karaktere dönüştürdü (Sharpe, 2005).
Lewis Carroll ve Aynanın İçindeki Olağanüstü Diyar (1871): Lewis Carroll, 1871 yılında yayımlanan Aynanın İçinden (Through the Looking-Glass) kitabının hemen başında bu tarihi örtülü bir kurguyla işler. Alice, ertesi gün yakılacak şenlik ateşi için soğukta çalı çırpı toplayan çocukları pencereden izledikten sonra şöminenin üzerindeki aynadan geçer. Martin Gardner'ın (2000) The Annotated Alice çalışmasında ortaya koyduğu üzere Alice'in gerçek dünyanın yasalarının altüst olduğu bu diyara geçişi, tam olarak şenliklerden bir gece önceye, yani Guy Fawkes'un yakalandığı 4 Kasım gecesine denk gelir. Toplumsal kuralların esnetildiği o harikalar diyarı, 5 Kasım'ın kaotik karnaval doğasıyla bütünleşir.
T.S. Eliot ve İçi Boş Adamlar (1925): Modernist şiirin zirvelerinden biri olan T.S. Eliot'ın 1925 tarihli The Hollow Men (İçi Boş Adamlar) şiiri, İngiliz çocukların 5 Kasım şenliklerinde sokaklarda kukla gezdirerek para toplarken söyledikleri "A penny for the Old Guy" (Yaşlı Guy için bir peni) epigrafıyla açılır. Eliot, şenlik ateşinde yakılmak üzere kafası samanla doldurulmuş Guy Fawkes kuklalarını, Birinci Dünya Savaşı sonrasında ahlaki ve ruhsal çöküş yaşayan modern Avrupa insanının kof, iradesiz doğasını anlatmak için sarsıcı bir metafor olarak kullanır. Şiirin sonundaki ünlü "Dünya böyle sona eriyor / Bir patlamayla değil, bir iniltiyle" dizeleri, doğrudan 1605 yılında gerçekleşmeyen o büyük barut patlamasına yapılan tarihsel bir göndermedir (Eliot, 1925).
Sinemada 5 Kasım: Zaman Yolculuğu Kırılmaları ve Matrix Devrimi
yüzyılın ikinci yarısından itibaren sinema sanatı, 5 Kasım tarihini doğrusal zamanın dışına çıkılan ve kurulu düzenin sarsıldığı bir kırılma noktası olarak kodladı. H.G. Wells'in kurgusal bir karakter olarak yer aldığı Nicholas Meyer yönetimindeki 1979 yapımıTime After Time filminde, Karındeşen Jack'in zaman makinesiyle kaçtığı ve Wells'in onu takip ettiği gelecek tarihi 5 Kasım 1979 olarak ayarlanmıştır. Beklediği sosyalist ütopya yerine şiddetin hüküm sürdüğü mekanik bir gelecekle karşılaşan Wells'in yaşadığı hayal kırıklığı, 5 Kasım'ın yıkıcı yüzüyle eşleşir.Benzer bir zamansal kırılma, Robert Zemeckis'in yönettiği 1985 yapımı Geleceğe Dönüş (Back to the Future) serisinin merkezinde yer alır. Marty McFly'ın DeLorean marka zaman makinesiyle geçmişe kaçarken kendini içinde bulduğu tarih 5 Kasım 1955'tir. Doktor Emmett Brown, bilim tarihinde çığır açan "akı kapasitörü" (flux capacitor) fikrini tam olarak 5 Kasım 1955 günü bulmuştur. Sinema anlatısında bu tarih, karakterlerin bir günlüğüne başka bir zaman dilimine savrulduğu edebi karnaval geleneğinin modern bir uzantısıdır.Yönetmen Wachowski kardeşler ise bu tarihsel sembolizmi hem kurgu içinde hem de sinema endüstrisinin dağıtım tarihinde somut bir devrime dönüştürdü. Serinin kapanış filmi Matrix Revolutions, 5 Kasım 2003 tarihinde "Zero Hour" (Sıfır Saati) projesi kapsamında Greenwich'ten Tokyo'ya, New York'tan İstanbul'a kadar dünya genelinde 108 farklı şehirde aynı saniyede vizyona girdi. Makineler ve insanlar arasındaki savaşta sistemin sıfırlanmasını anlatan bu yapım, analog dağıtım çağında her kıtada eşzamanlı gösterime giren ilk film olarak sinema tarihinde dikkat çekici bir dönüşüm yarattı.
V for Vendetta, Postmodern Anarşizm ve Sokak Hareketleri
5 Kasım anlatısını yerel bir İngiliz geleneğinden çıkarıp küresel bir direniş ikonuna dönüştüren asıl kırılma, Alan Moore'un yazdığı ve David Lloyd'un resimlediğiV for Vendetta (1982-1989) çizgi romanı ile James McTeigue'in yönettiği 2005 yapımı sinema uyarlamasıdır. Margaret Thatcher döneminin katı muhafazakar politikalarına bir tepki olarak doğan çizgi romanda V karakteri, 1605 yılında yarım kalan o eylemi tamamlayarak faşist Norsefire rejiminin sembolü olan binaları 5 Kasım günü havaya uçurur (Moore ve Lloyd, 1990). Çizgi romanın final bölümüne "Vox Populi" (Halkın Sesi) adını veren Moore, Guy Fawkes maskesini tekil bir kahramanın yüzü olmaktan çıkarıp anonim halk iradesinin temsili haline getirdi.Siyaset bilimci Lewis Call (2008), V for Vendetta uyarlamasındaki Guy Fawkes imgesinin klasik anarşizmden "postmodern anarşizme" geçişte kilit bir görsel sözlük oluşturduğunu vurgular. Call'a göre David Lloyd tarafından tasarlanan o gülümseyen maske; kimliği gizleyen, hiyerarşiyi reddeden ve semboller üzerinden iktidar tekelini kıran yeni nesil bir siyaset biçimidir. 2008 yılından itibaren siber aktivist grup Anonymous'un bu maskeyi benimsemesiyle kurgu sokağa taştı. 2011 yılındaki Wall Street'i İşgal Et (Occupy Wall Street) eylemlerinden Arap Baharı'na, 2013 yılındaki Türkiye Gezi Parkı protestolarından 2019 yılındaki Hong Kong demokrasi yürüyüşlerine kadar dünyanın dört bir yanında milyonlarca insan aynı yüzü takındı. Kökleri Keltlerin 31 Ekim ile 1 Kasım arasında kutladığı, yaşamla ölüm arasındaki sınırların kalktığı kadim kış festivali Samhain'e kadar uzanan bu yıkım ve yeniden doğuş döngüsü, insan zihninin otoriteye direniş refleksini her 5 Kasım'da yeniden hatırlatıyor.
Kaynakça ve İleri Okuma
Call, L. (2008). A is for Anarchy, V is for Vendetta: Images of Guy Fawkes and the creation of postmodern anarchism. Anarchist Studies, 16(2), 154-172.
Cressy, D. (1989). Bonfires and bells: National memory and the Protestant calendar in Elizabethan and Stuart England. University of California Press.
Eliot, T. S. (1925). Poems, 1909-1925. Faber and Gwyer.
Fraser, A. (1996). The Gunpowder Plot: Terror and faith in 1605. Weidenfeld & Nicolson.
Gardner, M. (2000). The annotated Alice: The definitive edition. W. W. Norton & Company.
Moore, A., ve Lloyd, D. (1990). V for Vendetta. DC Comics.
Sharpe, J. (2005). Remember, remember: A cultural history of Guy Fawkes Day. Harvard University Press.
Wills, G. (1995). Witches and Jesuits: Shakespeare's Macbeth. Oxford University Press.
